နော်ထီးခူနှင့် ကပ်စပါဟော့ဖ်မန်း | Click here to read this article in English.

Cite as: 
နော်ထီးခူနှင့် ကပ်စပါဟော့ဖ်မန်း၊ (၂၀၂၆)၊ ဒီရေနိမ့်မြင့် နိုင်ငံရေးတစ်ဆစ်ချိုးအပြောင်းအလဲများနှင့်တနင်္သာရီတိုင်းရှိ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ တက်ကြွလှုပ်ရှားမှုများ၊ လွတ်လပ်သော မြန်မာ့ သုတေသန ဂျာနယ်၊ ၇။ https://ijbs.online/?page_id=5651

အကျဉ်းချုပ်

ဤဆောင်းပါးတွင် ၁၉၉၀ ပြည့်နှစ်များမှစတင်၍ တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၌ သဘာဝပတ်ဝန်း ကျင်ဆိုင်ရာ တက်ကြွလှုပ်ရှားမှုများ ပြောင်းလဲလာပုံကို ဆန်းစစ်လေ့လာထားပြီး သိသာထင် ရှားသည့် နိုင်ငံရေးအလှည့်အပြောင်းများ၏ တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများအပေါ် အကျိုးသက် ရောက်မှုကို အလေးပေးဖော်ပြထားသည်။ အဆိုပါအလှည့်အပြောင်းများသည် အစိုးရအာဏာ ပိုင်များအား ယှဉ်ပြိုင်စိန်ခေါ်နိုင်မည့် တက်ကြွလှုပ်ရှားသူ များ၏စွမ်းရည်ကို ပုံဖော်ပေးသည့် စိန်ခေါ်မှုအသစ်များနှင့် အခွင့်အလမ်းအသစ်များကို ဖန်တီးပေးကြောင်းကို အင်တာဗျူးများနှင့် ကိုယ်တွေ့မှတ်တမ်းပြုလေ့လာမှု အပါအဝင် အရည်အသွေးစံထားသုတေသနနည်းလမ်းများ ကို အသုံးပြုကာ လူထုလှုပ်ရှားမှုသီအိုရီများကို ပေါင်းစပ်တင်ပြထားပါသည်။ ထို့နောက်တွင် ရုတ်တရက် ဖြစ်ပေါ်လာသော အလွန်ကြီးမားသည့် နိုင်ငံရေးအပြောင်းအလဲများသည် သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ လှုပ်ရှားမှုများအပေါ် မည်ကဲ့သို့ ပြောင်းလဲသွားစေသည်ကို ဖော်ပြထား သည်။ အဆိုပါလှုပ်ရှားမှုများမှာ အစကနဦး၌ လူ့အခွင့်အရေးကို အဓိကထားလုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် ဌာနေတိုင်းရင်းသားများ အခွင့်အရေး ထိုမှသည် လက်ရှိတော်လှန်ရေးလှုပ် ရှားမှုနှင့် လူသားချင်းစာနာထောက်ထားမှုဆိုင်ရာ ကူညီထောက်ပံ့မှုများကို ဗဟိုပြုဆောင်ရွက် သည့် အခြေအနေသို့ အဆင့်အဆင့်ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။

နိဒါန်း

၂၀၁၀ ပြည့်နှစ်များအတွင်း မြန်မာနိုင်ငံ၌ နိုင်ငံရေးအခြေအနေများ ပွင့်လင်းလာချိန်တွင် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ တက်ကြွလှုပ်ရှားမှုများသည် နိုင်ငံရေးယှဉ်ပြိုင်မှုနှင့် စည်းရုံးလှုံ့ ဆော်မှု‌၏ အရေးကြီးပုံစံတစ်ရပ်အဖြစ် တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး (ဤနေရာမှ စတင်၍ တနင်္သာရီဟုဖော်ပြပါမည်) တွင်လည်း ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ ၂၀၂၁ စစ်အာဏာသိမ်းပြီးနောက် တွင် စစ်အစိုးရက သဘောထားအမြင်မတူညီမှုများကို ရက်စက်စွာ ဖြိုခွင်းခဲ့ရာ တနင်္သာရီရှိ အားကောင်းသည့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ တက်ကြွလှုပ်ရှားမှုများကို အကြီးအကျယ် ထိခိုက်စေခဲ့သည်။ တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများအနေဖြင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ အခွင့် အရေးများနှင့် ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရေးတို့အတွက် စည်းရုံးလှုံ့ဆော်မှုများကို ပွင့်လင်းစွာ ဆောင်ရွက်နိုင်ခြင်း မရှိတော့ဘဲ အများစုမှာ နေရပ်မှ မဖြစ်မနေ စွန့်ခွာထွက်ပြေးကြရကာ ပုန်းရှောင်ခြင်း သို့မဟုတ် ပုန်းရှောင်ရင်းဖြင့် စစ်အာဏာရှင်ဆန့်ကျင်ရေးလှုပ်ရှားမှုများကိုလုပ်ဆောင်ကြသည်။ သို့သော်လည်း ၂၀၂၁ ခုနှစ် အာဏာသိမ်းမှုသည် တနင်္သာရီရှိ သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများ ကြုံတွေ့ရသည့် ပထမဦးဆုံးသော နိုင်ငံရေး အလှည့်အပြောင်းတော့ မဟုတ်ပေ။ ဆယ်စုနှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း တနင်္သာရီရှိ တက်ကြွ လှုပ်ရှားသူများသည် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်နှင့် ၎င်းတို့၏ အစိုးရနှင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းအကျိုး စီးပွားများအား ယှဉ်ပြိုင်စိန်ခေါ်နိုင်စွမ်းတို့အပေါ် အကျိုးသက်ရောက်လာသည့် နိုင်ငံရေး အပြောင်းအလဲများနှင့် ကိုက်ညီအောင် ပြင်ဆင်ညှိနှိုင်း ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြသည်။¹

ဤဆောင်းပါးတွင် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ တက်ကြွလှုပ်ရှားမှုများအပေါ် အကျိုး သက်ရောက်မှုရှိစေခဲ့သည့် ၂၀၁၀ ပြည့်လယ်နှစ်များ၌ မြန်မာ့နိုင်ငံရေးနယ်ပယ်တွင် ရုတ်တ ရက်ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သော အလွန်ကြီးမားသည့် အလှည့်အပြောင်းများ²နှင့် ၂၀၂၁ စစ်အာဏာသိမ်းမှု တို့အပါအဝင် ၁၉၉၂ မှ စတင်၍ တနင်္သာရီ၏ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်အရေး တက်ကြွလှုပ်ရှားမှု ဆိုင်ရာ အပြောင်းအလဲများကို လေ့လာဖော်ထုတ်ထားပါသည်။ ကျွန်ုပ်တို့အဓိကတင်ပြလို သည့်အဆိုမှာ အလှည့်အပြောင်းများသည် ကန့်သတ်ချက်အသစ်များကို ဖြစ်ပေါ်စေသကဲ့သို့ တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများအား စုပေါင်းတောင်းဆိုမှုများပြုလုပ်ကာ အစိုးရအာဏာပိုင်များအား ယှဉ်ပြိုင်စိန်ခေါ်နိုင်စွမ်းရှိလာစေသော အခွင့်အလမ်းအသစ်များကိုလည်း ဖြစ်ပေါ်စေပါသည်။ သာဓကဆိုရသော် ၂၀၂၁ အာဏာသိမ်းမှုကြောင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ တက်ကြွလှုပ် ရှားသူများမှာ လျှို့ဝှက်လုပ်ဆောင်ကြရသော်လည်း ယခင်စစ်အုပ်ချုပ်ရေးကာလများအတွင်း က မရရှိနိုင်ခဲ့သည့် ဆက်သွယ်ရေးနည်းပညာများကို အသုံးပြုကာ ဆန္ဒပြမှုများအား အဓိက အားဖြင့် အွန်လိုင်းပုံစံများဖြင့် တီထွင်ဆန်းသစ်မှု ရှိစွာ တုံ့ပြန်ဆောင်ရွက်နိုင်ခဲ့ကြသည်။³

ကျွန်ုပ်တို့အနေဖြင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ တက်ကြွလှုပ်ရှားမှုများ ပြောင်းလဲလာမှု ကို ကာလ (၃) ပိုင်း ပိုင်းခြားလျက် ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှုများမှတစ်ဆင့် လေ့လာဖော်ထုတ်ထား ပါသည်။ ယင်းကာလများမှာ စစ်တပ်နှင့် ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံး (ကေအန်ယူ) တို့ အကြား နှစ်ဖက်အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးမတိုင်မီ ၁၉၉၂-၂၀၁၂ ကာလ၊ အပစ်အခတ်ရပ်စဲပြီး နောက်ပိုင်းနှင့် စစ်အာဏာမသိမ်းမီအကြား ၂၀၁၂-၂၀၂၁ ကာလနှင့် အာဏာသိမ်းပြီး နောက် ပိုင်း ၂၀၂၁ မှ ယခုလက်ရှိအထိကာလတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ပထမကာလအတွက် ကျွန်ုပ်တို့ လေ့လာခဲ့သည့် ဖြစ်ရပ်မှာ တနင်္သာရီကို ဖြတ်သန်းကာ ပိုက်လိုင်းတည်ဆောက်ရန် စစ်တပ်နှင့် သဘောတူစာချုပ်ချုပ်ဆိုခဲ့သည့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုအခြေစိုက် Unocal ကော်ပိုရေး ရှင်းအား တရားစွဲဆိုမှုဖြစ်သည်။ ဒုတိယကာလအတွက် ထိုင်းနှင့် မြန်မာ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူများ အကြား ဖက်စပ်လုပ်ငန်းကြီးတစ်ခုဖြစ်သည့် ဘန်းချောင်းကျောက် မီးသွေးသတ္တုတွင်းအား ဆန့်ကျင်သည့်လှုပ်ရှားမှုကို အဓိကထားလေ့လာတင်ပြထားသည်။ တတိယကာလအတွက် မြန်မာလူငယ်များကဦးဆောင်၍စစ်အစိုးရအား ငွေကြေးထောက်ပံ့ပေးနေသော နိုင်ငံခြား ကုမ္ပဏီများကို ပစ်မှတ်ထားကာ လုပ်ဆောင်သည့် သွေးစွန်းငွေဖြတ်တောက်ရေးလှုပ်ရှားမှုကို လေ့လာဆန်းစစ်ထားပါသည်။

အဆိုပါဖြစ်ရပ်များ၌ လေ့လာရာ၌ ပဋိပက္ခဖြစ်ပွားရာဒေသများနှင့် အလှည့်အပြောင်း များဖြစ်ပွားချိန်ရှိ အစိုးရအာဏာပိုင်များအကြောင်း လူထုလှုပ်ရှားမှုသီအိုရီ⁴နှင့် စာပေများ⁵အား ပေါင်းစပ်၍ အသုံးပြုထားပါသည်။ ပညာရှင်များစွာတို့က အာဏာသိမ်းမှုမတိုင်မီ အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင်မှု အကန့်သတ်ရှိသည့် အခြေအနေ၌ ပဋိပက္ခဒေသများတွင် ဗဟုအာဏာပိုင်များ နှင့် ပေါင်းစပ်အုပ်ချုပ်မှုပုံစံ ပေါ်ပေါက်လာခြင်းအား လေ့လာခဲ့ကြပြီး တရားရေးနှင့် ပညာရေး အပါအဝင် ဝန်ဆောင်မှုပေးအပ်ခြင်း အကြောင်းအရာများကို အဓိကထား၍ လေ့လာခဲ့ကြ သည်။⁶ Park⁷ က မြေယာဆိုင်ရာနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ လှုပ်ရှားမှုများကို ဂျန်ဒါ ရှုထောင့်မှတစ်ဆင့် လေ့လာခဲ့ပြီး၊ Sekine⁸ က အာဏာမသိမ်းမီ စိုက်ပျိုးရေးရာသီဥတုဆိုင်ရာ တရားမျှတမှုအတွက် ကြိုးပမ်းဆောင်ရွက်မှုများကို လေ့လာခဲ့သည်။ Adam Simpson ၏ Energy, Governance, and Security in Thailand and Myanmar⁹ တွင် နိုင်ငံတကာ စွမ်းအင်စီမံကိန်းကြီးများဖြစ်သည့် ပိုက်လိုင်းနှင့် ဆည်စီမံကိန်းများသည် အာဏာရှင်လက် အောက်၌ဖြစ်စေ၊ ပေါင်းစပ်အုပ်ချုပ်ရေးအောက်၌ဖြစ်စေ ဖယ်ကြဉ်ခံလူထုအတွက် သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ‌ ဘေးကင်းလုံခြုံမှုနှင့်တရားမျှတမှုကို ပျက်စီးဆုတ်ယုတ်စေပုံကို လေ့လာ ဆန်းစစ်ထားပါသည်။ တစ်ချိန်တည်း၌ပင် Simpson က သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ တက် ကြွလှုပ်ရှားမှုများက အစိုးရနှင့် ကော်ပိုရိတ်အာဏာများအတွက် အရေးပါသည့် တန်ပြန်ချိန်ညှိ မှုတစ်ရပ်အဖြစ် လုပ်ဆောင်နိုင်ကြောင်းကိုလည်း ပြသထားသည်။ သို့သော်လည်း ကျွန်ုပ်တို့ အနေဖြင့် ထိုကဲ့သို့လုပ်ဆောင်ချက်များမှာ အချိန်နှင့်အမျှ မည်သို့အဆင့်ဆင့်ပြောင်းလဲလာ သည်နှင့် နိုင်ငံရေးအလှည့်အပြောင်းအမျိုးမျိုးကြောင့် မည်သို့အကျိုးသက်ရောက်မှု ရှိစေသည် တို့ကို မသိရှိသေးပါ။ ထိုပြဿနာရပ်များကို စူးစမ်းလေ့လာကာ ဤဆောင်းပါးအနေဖြင့် နိုင်ငံ ရေး၊ တစ်ဆစ်ချိုးအလှည့်အပြောင်းများနှင့် တက်ကြွလှုပ်ရှားမှုများအကြား ဆက်စပ်မှုနှင့် ပတ် သက်၍ လေ့လာကာ မြန်မာ့ပညာရပ်စာပေကို အားဖြည့်ပေးမည်ဖြစ်ပါသည်။¹⁰

ကျွန်ုပ်တို့အနေဖြင့် တနင်္သာရီမှ ဝါရင့်သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ တက်ကြွလှုပ်ရှားသူ တစ်ဦးဖြစ်သည့် စာရေးသူ နော်ထီးခူ၏ ကိုယ်တွေ့အတွေ့အကြုံများ အပါအဝင် အရည်အသွေး စံထားနည်းလမ်းများကို အသုံးပြု၍ သုတေသနပြုစုထားပါသည်။ ထို့ကြောင့် ဤဆောင်းပါး သည် တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ တက်ကြွလှုပ်ရှားမှုများ၏ ကိုယ်တွေ့ဖြစ်ရပ်များအပေါ် အခြေခံ၍ လူမှု၊ ယဉ်ကျေးမှုများကို သရုပ်ခွဲ ဖော်ပြချက်တစ်ရပ် လည်းဖြစ်ပြီး နိုင်ငံရေးပြောင်းလဲမှု နောက်ခံအခြေအနေအပေါ် ဆန်းစစ်လေ့လာချက်များနှင့် လည်း ပေါင်းစပ်ထားပါသည်။¹¹ စာရေးသူက မြန်မာနိုင်ငံနှင့် နယ်စပ်ဒေသအခြေစိုက် အရပ် ဘက်အဖွဲ့စည်းများ (စီအက်စ်အို) ၏ ခေါင်းဆောင်များ၊ နိုင်ငံတကာ အစိုးရမဟုတ်သောအဖွဲ့ အစည်းများ (အန်ဂျီအို) ၏ အဖွဲ့ဝင်များနှင့် တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းပြင်ဆင်ထားသည့် အင်တာဗျူး ပေါင်း (၂၀) ကို ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ပါဝင်ဆွေးနွေးသူများ၏ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ တက်ကြွ လှုပ်ရှားမှုများ၌ ပါဝင်နေရသည့် အကြောင်းရင်း၊ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ တက်ကြွ လှုပ်ရှားသူဖြစ်ရသည့် အဓိပ္ပာယ်နှင့် လှုပ်ရှားမှု၌ ပါဝင်ရသည့် အတွေ့အကြုံများ အထူးသဖြင့် အစိုးရအာဏာပိုင်များနှင့် ရင်ဆိုင်ကြုံတွေ့ရုန်းကန်ခဲ့ရသည့် အတွေအကြုံများကို သိရှိ နားလည်နိုင်ရန်အတွက် တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းပြင်ဆင်ထားသော အင်တာဗျူးများကို အသုံးပြုခဲ့ပါ သည်။¹² တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများ၏ ကိုယ်ပိုင်လက္ခဏာနှင့် တောင်းဆိုမှုများအပေါ် သိရှိနား လည်စေနိုင်ရန်အတွက် ပုဂ္ဂလဓိဌာန်ဖော်ပြချက်များအဖြစ် အဆိုပါအင်တာဗျူးများကို စိစစ် လေ့လာထားပါသည်။ အင်တာဗျူးဖြေဆိုသူများအား အဆင့်ဆင့် ချိတ်ဆက်နမူနာရွေးချယ် ခြင်းနည်းလမ်းဖြင့် ရွေးချယ်ခဲ့ပြီး ကရင်၊ ဗမာ၊ အင်္ဂလိပ် ဘာသာစကားများဖြင့် (အင်တာဗျူး ဖြေဆိုသူ၏ ရွေးချယ်မှုအပေါ်မူတည်၍) တွေ့ဆုံမေးမြန်းထားပါသည်။ အချို့သော ဖြေဆိုသူ များအား တစ်ကြိမ်ထက်ပို၍ တွေ့ဆုံမေးမြန်းခဲ့ပါသည်။ အဓိကသတင်းအချက်အလက်ပေးသူ များသည် တရားဝင်ဖော်ပြချက် အကြောင်းအရာများကိုသာ ထင်ဟပ်ဖြေဆိုလေ့ရှိပြီး လူနည်း စု၏ ရှုထောင့်အမြင်များကို ကွယ်ဝှက်ထားလေ့ရှိသည်ကိုလည်း ကျွန်ုပ်တို့အနေဖြင့် သိရှိနား လည်ပါသည်။ သို့သော်လည်း သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းများ၏ အများသိ ထုတ်ပြန်ထားသည့် ထုတ်ဝေချက်များနှင့် အသိပေးတင်ပြချက်များ (သုတေသနစာတမ်းများ၊ အစီရင်ခံစာများ၊ ထုတ်ပြန်ချက်များ၊ ဝဘ်ဆိုဒ်များနှင့် ဖေ့စ်ဘုတ်စာမျက်နှာများ) အား အသုံးပြု ၍ အကြောင်းအရာအခြေအနေဆက်စပ်ကာ ကျွန်ုပ်တို့၏ လေ့လာဆန်းစစ်မှုကို အသေးစိတ် ကွဲပြားမှုရှိစေရန်နှင့် ပိုမို၍ကိုယ်စားပြုမှုရှိစေရန် ကြိုးစားဆောင်ရွက်ထားပါသည်။¹³ စာရေးသူ နော်ထီးခူက တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများအနေဖြင့် မည်ကဲ့သို့ စီစဉ်ဆောင်ရွက်သည်၊ စည်းရုံးလှုံ့ ဆော်သည်တို့ကို အသေးစိတ်လေ့လာနိုင်ရန်အတွက် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ တက်ကြွ လှုပ်ရှားသူများနှင့်အတူ အွန်လိုင်းသတင်းစာရှင်းလင်းပွဲများ၊ အစည်းအဝေးများနှင့် အလုပ်ရုံ ဆွေးနွေးပွဲများ တက်ရောက်ကာ ပါဝင်သူများကို စောင့်ကြည့်လေ့လာခဲ့ပါသည်။ ထို့သို့ လုပ် ဆောင်ခြင်းဖြင့် ယခုကာလ၌ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ တက်ကြွလှုပ်ရှားမှုများအား အွန်လိုင်းမှတစ်ဆင့် ဆောင်ရွက်ပုံကို သိရှိနားလည်ခဲ့ရသည်။

ဆောင်းပါးကို ဖွဲ့စည်းပုံမှာ ပထမပိုင်းတွင် အဓိကသဘောတရားအယူအဆများနှင့် ကျွန်ုပ်တို့ အသုံးပြုထားသည့် သီအိုရီများအကြောင်း ပါဝင်မည်ဖြစ်ပြီး ထို့နောက်တွင် တနင်္သာရီ၏ သမိုင်းနောက်ခံအကြောင်းကို အကျယ်တဝင့် ဆွေးနွေးထားပါသည်။ နောက် တစ်ပိုင်းတွင် ၁၉၉၀ ပြည့်နှစ်များနှင့် ယနေ့ကာလအကြား သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ တက်ကြွလှုပ်ရှားမှုများနှင့်ပတ်သက်၍ ကျွန်ုပ်တို့၏ လေ့လာချက်များကို ကာလအစီအစဉ် အတိုင်း တင်ပြမည်ဖြစ်ပါသည်။ နိဂုံးချုပ်တွင် တစ်ဆစ်ချိုးအလှည့်အပြောင်းများဖြစ်ချိန် အတွင်း ပဋိပက္ခဒေသများ၌ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ တက်ကြွလှုပ်ရှားမှုများနှင့် အစိုးရ အာဏာပိုင်များအကြား ဆက်ဆံရေးနှင့်ပတ်သက်၍ လေ့လာခဲ့သည့်အချက်များကို ပြန်လည် သုံးသပ်တင်ပြထားပါသည်။

တစ်ဆစ်ချိုးအလှည့်အပြောင်းများ၊ ပြင်ပနိုင်ငံရေးအခြေအနေများနှင့် လူထုလှုပ်ရှားမှုများ

ဤဆောင်းပါးတွင် မကြုံဖူးသည့်အကန့်အသတ်များကို ပေါ်ထွက်စေသလို အခွင့်အလမ်းများ နှင့် အားတက်ဖွယ်ရာ အခြေအနေတို့ကိုလည်း ဖန်တီးဖြစ်ပေါ်စေသည့် “မရေရာသည့် အခိုက် အတန့်များ” ဟုအဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ကြသော တစ်ဆစ်ချိုးအလှည့်အပြောင်းဆိုင်ရာ သဘောတရား ကို နောက်ခံပြု၍ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ တက်ကြွလှုပ်ရှားမှုများ၏ အပြောင်းအလဲများ ကို သုံးသပ်ဖော်ပြထားသည်။¹⁴ အလွန်အမင်းဖိနှိပ်ချုပ်ချယ်မှုနှင့် စီးပွားရေးကျပ်တည်းမှုများ ဖြင့် ပြည့်နေ့သည့် အာဏာသိမ်းမှုနောက်ပိုင်းကာလတွင်တော်လှန်ရေးသည် “အလိုက်သင့် နေထိုင်မှု” ဟုဆိုသည့်ပုံစံသို့ ပြောင်းလဲသွားကြောင်း Thawnghmung နှင့်အဖွဲ့က ဖော်ပြ ထားသည်။ လိုက်လျောခြင်းနှင့် မသိမသာအာခံဖီဆန်ခြင်းတို့ ပေါင်းစပ်ထားသည့် လုပ်ဆောင် ချက်များကို ဆိုလိုပြီး အဆိုပါအခြေအနေဖြင့် ပြည်သူများသည် အသက်ရှင်ရပ်တည်ရေး အတွက် လှုပ်ရှားရုန်းကန်ရင်း စစ်အစိုးရကို သိမ်မွေ့စွာဖြင့် ဆန့်ကျင်ခြင်းပြုကြသည်။¹⁵ Tilly & Tarrow တို့၏ အခေါ်အဝေါ်အရ တစ်ဆစ်ချိုးအလှည့်အပြောင်းများသည် အစိုးရတစ်ရပ်၏ “နိုင်ငံရေးအခွင့်အလမ်းပေးမှုပုံစံ”ကို သိသာစွာ ပြောင်းလဲသွားစေသည်။¹⁶ ဤဆောင်းပါးတွင် နိုင်ငံရေးအခွင့်အလမ်းပေးမှုပုံစံဆိုသည်ကို နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားမှုများနှင့် အပြန်အလှန် ဆက်ဆံမှု များ ပေါ်ပေါက်ရာနေရာဟူ၍ သဘောတရားအရရော၊ ပထဝီအနေအထားအရပါ နားလည် ထားကြသည့်Oliver de Sardan က “ဒေသဆိုင်ရာနိုင်ငံရေးနယ်ပယ်”¹⁷ ဟုခေါ်သည့်အရာ နှင့်သက်ဆိုင်သော ကိစ္စရပ်များကို ရည်ညွှန်းခြင်း ဖြစ်သည်။¹⁸ နိုင်ငံရေးနယ်ပယ်ဟူသော သဘောတရားသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရေးကြိုးပမ်း ဆောင်ရွက်ချက်များကို လေ့လာရာ၌ သင့်လျော်ပါသည်။ ၎င်းသည် ပြည်သူ့စစ်များ၊ တော်လှန်ရေးသမားများ၊ အန်ဂျီအိုများ၊ ဘာသာ ဓလေ့ခေါင်းဆောင်များ၊ စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများ၊ အစိုးရအဖွဲ့အစည်းများ အစရှိသည့် ပုဂ္ဂိုလ် အဖွဲ့အစည်းများစွာတို့က အထူးသဖြင့် ဒေသအဆင့်တွင် နယ်မြေ၊ အရင်းအမြစ်နှင့် လူထု တို့အပေါ် အစိုးရအာဏာကျင့်သုံးနိုင်ရေးအတွက် ယှဉ်ပြိုင်ကြသည့် ကိုလိုနီခေတ်လွန် နောက် ခံနိုင်ငံရေးကို သိရှိနားလည်စေသည်။ အစိုးရအာဏာကျင့်သုံးနိုင်ရေးဟုဆိုရာ၌ အခွန်ကောက် ခံခြင်း၊ မြေယာအခွင့်အရေးများ၊ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်၊ ကျန်းမာရေး၊ ဘေးကင်းလုံခြုံရေး နှင့် တရားရေးပြဋ္ဌာန်းခြင်း အစရှိသည့် အထူးအရေးကိစ္စများနှင့်စပ်လျဉ်း၍ သတ်မှတ်ထားသော နိုင်ငံရေးနယ်ပယ်တွင် စံနှုန်းများနှင့် စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းများကို ပြဋ္ဌာန်းကာ အာဏာတည်စေ နိုင်စွမ်းကို ဆိုလိုသည်။¹⁹ တနင်္သာရီတွင် တွေ့ရှိရသော တရားရေးစနစ်များစွာရှိနေသည့် နောက်ခံအခြေအနေမျိုးတွင် အာဏာလွန်ဆွဲမှုများ၏ အတက်အကျအပေါ်မူတည်၍ အမျိုးမျိုး သော ပုဂ္ဂိုလ်အဖွဲ့အစည်းများအနေဖြင့် အခွင့်အာဏာရရှိသည် သို့မဟုတ် ဆုံးရှုံးသည်ဖြစ်ရာ အစိုးရအာဏာကျင့်သုံးနိုင်မှုမှာ ပြောင်းလဲနေပါသည်။ ကသောင်းကနင်းဖြစ်ချိန်များတွင် ယင်း ဖြစ်စဉ်မှာ အထူးထင်ရှားသည်။

တစ်ဆစ်ချိုးအပြောင်းအလဲများက သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ လူထုလှုပ်ရှားမှုများနှင့် အစိုးရအာဏာပိုင်များအကြား ဆက်ဆံရေးအား မည်ကဲ့သို့ပြောင်းလဲစေသည်ကိုလည်း ကျွန်ုပ် တို့က အဓိကထားလေ့လာထားပါသည်။ လူထုလှုပ်ရှားမှုများဟူသည် အစိုးရအာဏာပိုင်များ၏ အကျိုးစီးပွားနှင့် အုပ်စိုးမှုကို ယှဉ်ပြိုင်စိန်ခေါ်သည့် လူအုပ်စုများဖြစ်ကြသည်။ လူထုလှုပ်ရှားမှု များ၏ ထူးခြားထင်ရှားသည့် လက္ခဏာရပ်အချို့မှာ ဘုံရည်မှန်းချက်ပန်းတိုင်များနှင့် “နိုင်ငံရေး ဆိုင်ရာ စရိုက်လက္ခဏာရပ်များ” ကို အခြေခံကာ တိကျသော “ဆန္ဒထုတ်ဖော်မှုနည်းလမ်း များ”ကို အသုံးပြု၍ “ခိုင်မာသည့်တောင်းဆိုမှုများ” ကို တောင်းဆိုခြင်းဖြစ်သည်။²⁰ အဆိုပါ ဘုံရည်မှန်းချက်ပန်းတိုင်များနှင့် နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ သီးခြားလက္ခဏာရပ်များမှာ မတရားခံရမှု၊ စည်းလုံးညီညွတ်မှုနှင့် တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများအကြား ဘုံအကျိုးစီးပွား စသည်တို့မှ ပေါက်ဖွား လာလေ့ရှိသည်။ သို့တိုင် ယင်းအရှိန်အဟုန်ကို စုစည်းမှုတစ်ရပ်အနေဖြင့် ထိန်းထားနိုင်ခြင်း မရှိ ပါက လှုပ်ရှားမှုများမှာ မကျေမနပ်ဖြစ်နေသည့် သီးခြားအုပ်စု သို့မဟုတ် တစ်ဦးချင်းအဖြစ်သို့ ကွဲကာ အားပျော့သွားနိုင်ပါသည်။²¹ “ဆန္ဒထုတ်ဖော်မှုနည်းလမ်းများ” ဟူသော အယူအဆမှာ လူထုလှုပ်ရှားမှုသီအိုရီမှ အဓိကအသုံးအနှုန်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ သတ်မှတ်အချိန်ကာလတစ်ခု တွင် နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ ပုဂ္ဂိုလ်အဖွဲ့အစည်းများအနေဖြင့် သိရှိ၊ ရရှိလာနိုင်သော ဆန္ဒထုတ်ဖော်မှု ဆိုင်ရာ ဆောင်ရွက်ချက်များကို ရည်ညွှန်းသည်။²² ဆောင်ရွက်မှုနည်းလမ်းများတွင် ဗျူဟာ မြောက်ကာ အကျိုးရှိပြီး၊ လူထုလှုပ်ရှားမှုများတွင် အာဏာပိုင်များအား ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ ယှဉ် ပြိုင်စိန်ခေါ်ရန်အတွက် ယဉ်ကျေးမှုဓလေ့ထုံးတမ်းများနှင့် ဆောင်ရွက်ချက်များကို မကြာခဏ သုံးလေ့ရှိသည်။ အစိုးရအာဏာပိုင်များကို ယှဉ်ပြိုင်စိန်ခေါ်ရန်အတွက် ခန္ဓာကိုယ်များ၊ သင်္ကေတများ၊ ကိုယ်ပိုင်လက္ခဏာများ၊ အလေ့အကျင့်များနှင့် ပြောဆိုရေးသားချက်များအား သေချာစီစဉ်ရေးဆွဲ၍ နေရာချထားသည့် ဆန္ဒထုတ်ဖော်မှုများ ပါဝင်သည်။ နောက်ဆုံးအနေ ဖြင့် ၎င်းတို့သည် တူညီသည့် နိုင်ငံရေးသီးခြားလက္ခဏာတစ်ရပ်ကို တည်ဆောက်ခြင်းဖြင့် ထောက်ခံသူများကို စည်းရုံးကြသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ လှုပ်ရှားမှုအဖွဲ့ဝင်များက ၎င်းတို့ကိုယ်ကို ကျွန်ုပ်တို့ အမျိုးသမီးများ၊ ကျွန်ုပ်တို့နိုင်ငံသားများ၊ ကျွန်ုပ်တို့လယ်သမားများ၊ ကျွန်ုပ်တို့ ကရင် များ၊ ကျွန်ုပ်တို့သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ကြသူများ၊ ကျွန်ုပ်တို့ လူ့အခွင့် အရေးကာကွယ်စောင့်ရှောက်သူများ၊ ကျွန်ုပ်တို့ တော်လှန်ရေးသမားများစသည်ဖြင့် အစုအဖွဲ့ အဖြစ် အမှတ်တံဆိပ်ကပ်လိုက်ခြင်းဖြစ်သည်။²³ တနင်္သာရီရှိ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများသည် မတူညီသော တောင်းဆိုမှုများ၊ လုပ်ဆောင်ချက်များနှင့် နိုင်ငံရေး သီးခြားသွင်ပြင်လက္ခဏာရပ်များကို အသုံးပြုကာ အစိုးရအာဏာပိုင်များကို အချိန်နှင့်အမျှ ယှဉ်ပြိုင်စိန်ခေါ်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော်လည်း ယင်းလုပ်ဆောင်ချက်များကို တနင်္သာရီ နိုင်ငံရေး နယ်ပယ်၏ ပြင်ပနိုင်ငံရေး အခြေအနေ အလှည့်အပြောင်းများကသာ ပုံဖော်ပေးခဲ့ကြသည်။

တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီးအကြောင်းအကျဉ်း

မြန်မာနိုင်ငံအရှေ့တောင်ပိုင်းတွင် တည်ရှိသော တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီးသည် အနောက် ဘက်တွင် ကပ္ပလီပင်လယ်၊ အရှေ့ဘက်တွင် တနင်္သာရီတောင်တန်း၊ ထိုင်းနိုင်ငံတို့နှင့် နယ်နိ မိတ်ချင်းထိစပ်နေပြီး၊ မြောက်ဘက်တွင် မွန်ပြည်နယ်ရှိသည်။ ယဉ်ကျေးမှု၊ ဘာသာရေး ကိုးကွယ်မှုနှင့် လူမျိုးအရ စုံလင်ကွဲပြားသော လူများနေထိုင်ကြသည်။ အများစုမှာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝင်များဖြစ်ကြပြီး၊ ခရစ်ယာန်၊ မွတ်စလင်နှင့် ဟိန္ဒူဘာသာဝင် အနည်းငယ်လည်းရှိသည်။ အဆိုပါဒေသတွင် ထားဝယ်လူမျိုးများအပြင် မွန်၊ ဗမာနှင့် မော်ကင်း လူမျိုးများလည်း နေထိုင် ကြသည်။ တနင်္သာရီတွင် ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲများစွာရှိသည့် မူလအပူပိုင်း သစ်တောများ ကျယ်ပြော စွာ တည်ရှိသည်။ သို့သော်လည်း အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ အဆိုပါနူးညံ့ပါးလွှာသည့် ဂေဟစနစ်များမှာ အစိုးရနှင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်း ချဲ့ထွင်မှုများနှင့်၊ ပဋိပက္ခနှင့် အပစ်အခတ် ရပ်စဲရေး ဖြစ်စဉ်များကြောင့် ခြိမ်းခြောက်ခံလာကြရပြီး ပိုမိုပျက်စီးလာခဲ့သည်။ ထိုကဲ့သို့ ပေါကြွယ်ဝသည့် သစ်တောများနှင့် ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲများကြောင့် ကေအန်ယူနှင့် စစ်တပ်တို့ အကြား ၂၀၁၂ နှစ်ဖက်အပစ်အခတ်ရပ်စဲပြီးနောက်တွင် အထက်မှအောက်သို့ညွှန်ကြားသည့် နိုင်ငံတော်အဆင့်နှင့် နိုင်ငံတကာအဆင့် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေး စီမံကိန်းများစွာကို တနင်္သာရီ၌ စတင်လုပ်ဆောင်ခဲ့ကြသည်။ သတ္တုတူးဖော်ခြင်း၊ သစ်ခုတ်ခြင်းနှင့် စားအုန်းဆီ လုပ်ပိုင်ခွင့်များပေးခြင်းတို့မှတစ်ဆင့် မြေယာသိမ်းယူခြင်းနှင့် သယံဇာတအရင်းအမြစ်များ ထုတ်ယူခြင်း တိုကြောင့် တနင်္သာရီရှိလူထုမှာ အလျင်အမြန်ပင် ဖိအားများခံစားလာကြရသည်။ ဆယ်စုနှစ်များစွာ ကြာမြင့်သည့် လူမျိုးရေးအမျိုးသားရေး လက်နက်ကိုင်ပဋိပက္ခကြောင့် တနင်္သာရီမှာ ဗဟုအာဏာပိုင်များနှင့် ပေါင်းစပ်အုပ်ချုပ်မှု သွင်ပြင်လက္ခဏာများရှိသော ဒေသ တစ်ခုလည်းဖြစ်သည်။

ဗြိတိသျှတို့ထံမှ လွတ်လပ်ရေးရရှိပြီး မကြာမီ၌ပင် တနင်္သာရီသည် နိုင်ငံ၏ စစ်တပ်နှင့် တိုင်းရင်းသား ကရင်စစ်တပ်များအကြား လက်နက်ကိုင်ပဋိပက္ခဖြစ်ပွားရာ နေရာဖြစ်လာခဲ့ သည်။ ကေအန်ယူနိုင်ငံရေးအဖွဲ့အစည်းကို ၁၉၄၇၊ ဖေဖော်ဝါရီလ (၅) ရက်နေ့တွင် ကရင် လူမျိုးများအတွက် လွတ်လပ်ရေးရယူရန် ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ တနင်္သာရီတိုင်း၊ ပဲခူးတိုင်း၊ ကရင်ပြည်နယ်နှင့် မွန်ပြည်နယ်ဟု စစ်အစိုးရ သတ်မှတ်ထားသည့် နယ်မြေများကို ကေအန်ယူက ပိုင်ဆိုင်ခွင့်တောင်းဆိုခဲ့သည်။ ထိုနယ်မြေများမှာ တစ်ဆက်တည်းတည်ရှိသည့် နယ်မြေများဖြစ်ပြီး “အမှောင်ထုကင်းရာမြေ” ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် ကော်သူးလေဟု ကေအန် ယူက ခေါ်ဆိုသည်။

ကရင်အမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ် (ကေအန်ဒီအို) ကို ၁၉၄၇ နှောင်းပိုင်း တည်ထောင် ပြီးချိန်မှစတင်၍ ကေအန်ယူသည် လက်နက်ကိုင်တော်လှန်ရေးတွင် စတင်ပါဝင်ခဲ့ပြီး ၁၉၄၈ တွင် လျင်မြန်စွာပင် အရှိန်ရလာခဲ့သည်။ ထိုအချိန်မှစတင်၍ ဗမာတို့၏ အစိုးရအုပ်ချုပ်ရေးက တနင်္သာရီ၏ မြို့တော် ထားဝယ်ကို ထိန်းချုပ်ခဲ့ပြီး၊ ကေအန်ယူနှင့် (ကေအန်ဒီအို၏ နောက်တွင် ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ကေအန်ဒီအိုနှင့်ပေါင်းစည်းခဲ့သည့်) ၎င်း၏လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့ ကရင်အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော် (ကေအန်အယ်အေ) တို့က ကရင်လူမျိုးများနေထိုင်ကြသည့် ကျေးလက်ဒေသများကို ထိန်းချုပ်နိုင်ရန်အတွက် တိုက်ပွဲဝင်ခဲ့ကြသည်။²⁴ အဆိုပါ လက်နက် ကိုင်တော်လှန်မှုများမှာ မြန်မာအစိုးရနှင့် ကေအန်ယူတို့အကြား နှစ်ဖက်အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး လက်မှတ်ရေးထိုးသည့် ၂၀၁၂ ခုနှစ်အထိ ကြာမြင့်ခဲ့သည်။

ကေအန်ယူ၏ အုပ်ချုပ်မှုဖွဲ့စည်းပုံ၌ ခရိုင် (၇) ခု ပါဝင်ပြီး ခရိုင်တစ်ခုချင်းစီတွင် ကေအန် အယ်အေ တပ်မဟာ တစ်ခုစီနှင့်အတူ ကျန်းမာရေး၊ ပညာရေး၊ တရားရေး၊ စိုက်ပျိုးရေးနှင့် သစ်တောရေးရာ ဝန်ကြီးဌာနများ အပါအဝင် အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ ဖွဲ့စည်းပုံများနှင့် ဌာနများ ပါဝင်သည်။²⁵ လက်တွေ့အုပ်ချုပ်နေသည့် အဖွဲ့အစည်းတစ်ရပ်အနေဖြင့် အဆိုပါခရိုင် (၇) ခုတို့ သည် ဒေသန္တရအုပ်ချုပ်ရေးနှင့် ဘဏ္ဍာငွေကြေးစီမံခန့်ခွဲမှုတို့တွင် သိသာစွာပင် ကိုယ်ပိုင်အုပ် ချုပ်ခွင့်၊ လုပ်ပိုင်ခွင့်ကို ရရှိကြသည်။²⁶ ကေအန်ယူအုပ်ချုပ်မှုအတွင်း တနင်္သာရီကို မြိတ်-ထားဝယ်ခရိုင်အဖြစ် ရည်ညွှန်းသည်။ ပထဝီဝင်အနေအထားအရ ကေအန်ယူ ဗဟိုအာဏာပိုင် များထံမှ အလှမ်းဝေးကွာမှုကြောင့် အခြားတပ်မဟာများထက် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့် ပိုရှိသည့် ကေအန်အယ်အေတပ်မဟာ (၄) အောက်၌ရှိသည်။²⁷ မကြာသေးခင်ကာလအထိ ကေအန်ယူ သည် တနင်္သာရီတွင် မြန်မာနိုင်ငံ၏အစိုးရအာဏာပိုင်များကို ယှဉ်ပြိုင်စိန်ခေါ်နိုင်သည့် တစ်ခု တည်းသော လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ဖြစ်ခဲ့သည်။²⁸ သို့သော်လည်း အာဏာသိမ်းပြီးနောက်တွင် ဒေသအတွင်း၌ အစိုးရအာဏာကျင့်သုံးနိုင်ခွင့်ကို တောင်းဆိုသည့် လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များ အထူးသဖြင့် ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့များ (ပီဒီအက်ဖ်) ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ နောက် အပိုင်းများတွင် တနင်္သာရီ၏ ပြောင်းလဲနေသော နိုင်ငံရေး သမိုင်းကြောင်းနှင့် အဆိုပါသမိုင်း ကြောင်းက သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ တက်ကြွလှုပ်ရှားမှုကို မည်ကဲ့သို့ ပုံဖော်ခဲ့သည်ကို ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှုများမှတစ်ဆင့် အခြေခံကျကျလေ့လာတင်ပြသွားပါမည်။

ပထမကာလ ။။ ၂၀၁၂ ခုနှစ်မတိုင်မီ စစ်အုပ်ချုပ်ရေး

၁၉၉၀ ပြည့်လယ်နှစ်များတွင် မြန်မာစစ်တပ်သည် တနင်္သာရီရှိ ကေအန်အယ်အေတပ်မဟာ (၄) ကို ထိုးစစ်များစွာဆင်ခဲ့သည်။ ကရင်အရပ်သားပြည်သူများစွာတို့ မြန်မာ-ထိုင်းနယ်စပ် တစ်လျှောက်ရှိ ဒုက္ခသည်စခန်းများသို့ ထွက်ပြေးကြရပြီး အခြားသူများစွာတို့သည်လည်း စစ်တပ်ထိန်းချုပ်ရာလမ်းများတစ်လျှောက်ရှိ ပြန်လည်နေရာချထားရေးနေရာများသို့ စစ်တပ် ၏ အတင်းအကျပ် နေရာရွှေ့ပြောင်းခြင်းကို ခံခဲ့ကြရသည်။²⁹ အဆိုပါထိုးစစ်များကြောင့် ကေအန်ယူက လမ်းများဖောက်လုပ်ခဲ့သော၊ ဝန်ဆောင်မှုများပေးနေသော၊ သစ်တောများကို ကာကွယ်ထိန်းသိမ်းနေသော နေရာဒေသများသို့ပါ စစ်တပ်က ထိန်းချုပ်မှုများချဲ့ထွင်နိုင်ခဲ့ သည်။³⁰ ကေအန်ယူထံမှ နယ်မြေများ ရရှိခဲ့သည့်အတွက် စစ်တပ်သည် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူများထံ သို့ အကြီးစား စားအုန်းဆီလုပ်ပိုင်ခွင့်များ ပေးအပ်နိုင်ခဲ့သည်။³¹

ထိုအချိန်က နိုင်ငံရေးလုပ်ဆောင်မှုများအပေါ် စစ်အစိုးရ၏ ကန့်သတ်ထားမှုကြောင့် အရပ်သားပြည်သူများသည် ဒေသခံများအားကာကွယ်ရန်အတွက် စစ်တပ်အာဏာပိုင်နှင့် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူများကို ထိပ်တိုက်ရင်ဆိုင်ရန် မဆိုထားနှင့် မြေပြင်တက်ကြွလှုပ်ရှားမှုများ၌ ပါဝင်ရန်ပင် မဖြစ်နိုင်ခဲ့ပါ။ သို့သော်လည်း အမျိုးမျိုးသော သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ တက်ကြွလှုပ်ရှားမှုများမှာ မြန်မာ-ထိုင်းနယ်စပ်ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသော ဒုက္ခသည်များ အကြားတွင် စတင်အသက်ဝင်လှုပ်ရှားလာခဲ့သည်။³² ယင်းတို့အနက် ထိုင်းနိုင်ငံရှိ မယ်ရာမို/ မယ်ရမဲ့လွန်စခန်းရှိ ကရင်ဒုက္ခသည်ကျောင်းသားများနှင့် ဆရာများက ၁၉၉၇ တွင် တည် ထောင်ခဲ့သည့် ကရင်သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေးအဖွဲ့ (ကေအန်စီဂျီ) မှာ တစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်သည်။နောက်တစ်ခုမှာ စောပေါလ်စိန်ထွားနှင့် ကေအန်စီဂျီအဖွဲ့ဝင်များ က ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ်တွင် တည်ထောင်ခဲ့သည့် ကရင်သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်နှင့် လူမှုရေးဆိုင်ရာ လှုပ်ရှားမှုကွန်ရက် (KESAN) ဖြစ်သည်။ KESAN သည် စတင်တည်ထောင်ချိန်မှစ၍ လေ့ကျင့် သင်ကြားပေးခြင်း၊ အသိပညာပေးခြင်း၊ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်မှု မြှင့်တင်ခြင်း၊ သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာကိစ္စရပ်များအား မှတ်တမ်းတင်ခြင်းနှင့် လူထုစည်းရုံးလှုံ့ဆော်ခြင်းတို့ အပါအဝင် အမျိုးမျိုးသော သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာကမ်ပိန်းများ၌ ပါဝင်ခဲ့သည်။³³ အောက် တွင် ဖော်ပြထားသည့် ပထမဖြစ်ရပ်မှာ တနင်္သာရီရှိတက်ကြွလှုပ်ရှားမှုများ၏ ကနဦးအစော ပိုင်းအဆင့်ကို ကိုယ်စားပြုပြီး ထိုစဉ်က လှုပ်ရှားမှု အများစုကို နိုင်ငံပြင်ပမှ စီစဉ်လုပ်ဆောင် ခဲ့ကြသည်။

ဖြစ်စဉ် (၁) ။။ Unocal အား တရားစွဲဆိုမှု

၁၉၉၂ တွင် နိုင်ငံတကာရေနံကုမ္ပဏီများဖြစ်ကြသော Unocal နှင့် Total တို့သည် တနင်္သာရီ၌ ရတနာနှင့် ရဲတံခွန်ပိုက်လိုင်းများကို တည်ဆောက်ရန်အတွက် မြန်မာစစ်အစိုးရနှင့် ဖက်စပ် လုပ်ငန်းတစ်ခုကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ရေနံနှင့် သဘာဝဓာတ်ငွေ့လုပ်ငန်းတွင် စစ်တပ်နှင့် လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည် ပထမဆုံးအဓိက နိုင်ငံခြားရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုဖြစ်သည်။³⁴ ၁၉၉၄ တွင် ပိုက်လိုင်းစီမံကိန်းအား လုံခြုံရေးပေးရန်အတွက် စစ်တပ်က ကေအန်ယူကို စစ်ဆင်ရေးများ လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။³⁵ အဆိုပါစစ်ဆင်ရေးများ၌ စစ်တပ်၏ အရပ်သားများအပေါ် အကြမ်းဖက် မှုများနှင့် အတင်းအကျပ်နေရာရွှေ့ပြောင်းခြင်းများ ပါဝင်သည်။ လူပေါင်းများစွာတို့မှာ သတ် ဖြတ်ခြင်း၊ ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းခြင်းနှင့် ညှဉ်းပန်းနှိပ်စက်ခြင်းများကို ခံခဲ့ကြရသည်။

မြန်မာ-ထိုင်းနယ်စပ်တွင် နေထိုင်သော ကရင်ဒုက္ခသည်တစ်ဦးဖြစ်သည့် ကစောဝါးက အဆိုပါ ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်မှုများကို မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။ စစ်အစိုးရ၏ အာဏာရှင်ဆန် သည့် သဘောသဘာဝကြောင့် ၎င်းအနေဖြင့် ပိုက်လိုင်းစီမံကိန်းကို မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းမှနေ၍ ယှဉ်ပြိုင်စိန်ခေါ်နိုင်ခဲ့ခြင်း မရှိခဲ့ပါ။³⁶ သို့သော်လည်း ၁၉၉၀ ပြည့်နှစ်များ၏အစောပိုင်းတွင် ၎င်း သည် မြန်မာ-ထိုင်းနယ်စပ်တစ်လျှောက်၌ ပညာသင်ကြားပေးနေသော အမေရိကန်ဥပဒေ ကျောင်းသူတစ်ဦးဖြစ်သည့် Katie Redford နှင့် တွေ့ဆုံခဲ့ပြီး ယင်းအမှုကို ၎င်းတို့အတူတကွ လုပ်ဆောင်ခဲ့ကြသည်။ အမေရိကန်၌ ဥပဒေဘွဲ့ရပြီးနောက်တွင် Katie Redford သည် အခြား ရှေ့နေတစ်ဦးနှင့်အတူ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ပြန်လာခဲ့သည်။ ၁၉၉၅ တွင် ကစောဝါးနှင့် အမေရိကန် ရှေ့နေနှစ်ဦးတို့က ဥပဒေကြောင်းအရ ဆောင်ရွက်မှုများ၊ လေ့ကျင့်သင်ကြားပေးမှုများနှင့် စည်းရုံးလှုံ့ဆော်ရေးကမ်ပိန်းများမှတစ်ဆင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်နှင့် လူ့အခွင့်အရေးအား ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရေးနှင့် မြှင့်တင်ရေးတို့ကို အဓိကထားလုပ်ဆောင်သည့် အကျိုးအမြတ် မယူသော အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုဖြစ်သည့် Earth Rights International (ERI) ကို ပူးတွဲတည် ထောင်ခဲ့ကြသည်။ ERI သည် ပိုက်လိုင်းစီမံကိန်းတွင်ပါဝင်သည့် စစ်အစိုးရနှင့် ကုမ္ပဏီများအား ဆန့်ကျင်ပြီး ကျူးလွန်သည့် ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်မှုများကို ထောက်ပြကာ ဦးဆောင်တိုက်ပွဲဝင် ခြင်းဖြင့် ပွဲဦးထွက်ခဲ့သည်။³⁷ ERI သည် ညဉ်းပန်းနှိပ်စက်မှု၊ လူသတ်မှုနှင့် အတင်းအကျပ် နေရာရွှေ့ပြောင်းမှုများ အပါအဝင် လူ့အခွင့်အရေးချိုးဖောက်မှုများအတွက် လျော်ကြေးငွေများ ရယူနိုင်ရန်ရည်ရွယ်ကာ လော့စ်အိန်ဂျလိစ်ရှိ အမေရိကန်ဖက်ဒရယ်တရားရုံး၌ ဒေသခံကရင် နှင့် ထားဝယ်လူမျိုး တရားလို (၁၅) ဦးတို့ကိုယ်စား Unocal ကို တရားစွဲဆိုခဲ့သည်။³⁸ ၁၉၉၇ တွင် တရားရုံးက အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၌ မှတ်ပုံတင်ထားသည့် အဆိုပါ ကုမ္ပဏီများအား စွဲဆိုထားသည့် ယင်းအမှုကို ကြားနာရန် သဘောတူခဲ့သည်။

ERI သည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုပြင်ပ၌ ကျူးလွန်ခဲ့သော လူ့အခွင့်အရေးချိုးဖောက် မှုများအတွက် နိုင်ငံခြားသားများအနေဖြင့် အမေရိကန်တရားရုံးများတွင် ပြန်လည်ကုစားမှုရှာ ဖွေခွင့်ပြုထားသော ဥပဒေတစ်ရပ်ဖြစ်သည့် Alien Tort Statute ကို အသုံးပြုခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း အမှုမှာ အတော်ပင် နှောင့်နှေးနေခဲ့သည်။ Unocal နှင့် ၎င်း၏ စီးပွားဖက်များ အပေါ် ဆက်လက်ဖိအားပေးနိုင်ရန်နှင့် အမှုအကြောင်း သတိပြုမိကြစေရန်အတွက် နိုင်ငံ တကာကွန်ရက်တစ်ခုကို စတင်လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ယင်းကွန်ရက်တွင် အရှေ့တောင်အာရှ သတင်းကွန်ရက်၊ ကရင်လူ့အခွင့်အရေးအဖွဲ့နှင့် KESAN တို့ကဲ့သို့သော မြန်မာ-ထိုင်းနယ်စပ် အခြေစိုက် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းများပါဝင်သည်။ အဆိုပါကွန်ရက်က ပိုက်လိုင်းစီမံကိန်းနှင့် ဆက်စပ်၍ ကျူးလွန်သော ချိုးဖောက်မှုများကို မှတ်တမ်းတင်ခြင်းနှင့် စောင့်ကြည့်ခြင်းတို့ကို ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ERI သည် ပိုက်လိုင်းတည်ဆောက်မှု ကြောင့်ဖြစ်သော ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်မှုများနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်း ကျင်ထိခိုက်ပျက်စီးမှုများကို မီးမောင်းထိုးပြသည့် မီဒီယာအင်တာဗျူးများနှင့် မှတ်တမ်းရုပ်ရှင်များကိုလည်း ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့သည် OILWATCH၊ Environmental Rights Action နှင့် Sierra Club ကဲ့သို့သော အဖွဲ့များနှင့်လည်း အတူလက်တွဲလုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ထိုစဉ်က မြန်မာ့နိုင်ငံရေး အတားအဆီး များကြောင့် ကမ်ပိန်းအနေဖြင့် နိုင်ငံတကာပရိသတ်များနှင့် ကုမ္ပဏီရှယ်ယာရှင်များကို အဓိကပစ်မှတ်ထားခဲ့သည်။ တရားစွဲဆိုမှုမှာ ၂၀၀၅ တွင် အပြီးသတ်ခဲ့ပြီး ကုမ္ပဏီက တရားလို (၁၅) ဦးအား ထုတ်ဖော်မပြသော ပမာဏကို လျှော်ကြေးပေးရန် သဘောတူညီခဲ့သည်။³⁹

ဒီမိုကရေစီမဟုတ်သည့် စစ်အစိုးရများလက်ထက်တွင်လည်း ပြင်ပနိုင်ငံရေးအခြေအနေ များက နိုင်ငံရေး တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများအတွက် ကန့်သတ်ချက်များနှင့် အခွင့်အလမ်းများကို တစ်ပြိုင်နက်တည်း ပေးစွမ်း ကြောင်းကို ဤဖြစ်ရပ်လေ့လာမှုက ဖော်ပြသည်။ စင်စစ်အားဖြင့် စစ်အာဏာရှင်အုပ်ချုပ်သည့်ကာလတွင် မည်ကဲ့သို့သော ထိပ်တိုက်ဆန့်ကျင်မှုမျိုးမဆို အကြမ်းဖက်ဖိနှိပ်ခံခဲ့ရသည်။ ထို့ကြောင့် စစ်တပ်က အကြမ်းဖက်၍ လူထုကို ထိန်းချုပ်ရန်နှင့် တိုင်းပြည်အား နိုင်ငံတကာမှခွဲထုတ်ထားရန် အစဉ်တစိုက် ကြိုးပမ်းခဲ့သော်လည်း နိုင်ငံရေး အတိုက်အခံများက နယ်စပ်ဒေသများမှနေ၍ ယှဉ်ပြိုင်စိန်ခေါ်မှုများ ပိုမိုလုပ်ဆောင်ခဲ့ကြသည်။ ကရင်ဒုက္ခသည်တစ်ဦးနှင့် အမေရိကန်ရှေ့နေတစ်ဦးတို့အကြား တွေ့ဆုံမှုသည် ပိုက်လိုင်းကို ဆန့်ကျင်သည့် တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများ၏ နိုင်ငံစုံကွန်ရက်ပေါ်ပေါက်လာစေရေးကို အထောက် အကူဖြစ်စေခဲ့သည်။ ပိုက်လိုင်းစီမံကိန်းကို ယှဉ်ပြိုင်စိန်ခေါ်ရန်အတွက် “ဥပဒေရေးရာအခြေ ပြုလှုပ်ရှားမှု” ဟု တရားရေးနှင့် လှုပ်ရှားမှုများ လေ့လာသူများက ခေါ်ဆိုသည့်အရာကို ရွေး ချယ်ခဲ့ခြင်းမှာလည်း မှတ်သားဖွယ်ဖြစ်သည်။ ၎င်းမှာ ၁၉၅၀ ပြည့်နှစ်များက အမေရိကန်ပြည် ထောင်စု၌ နိုင်ငံသားအခွင့်အရေးလှုပ်ရှားမှုများ အစပြုစေခဲ့သည့် ဗျူဟာတစ်ရပ်ဖြစ်သည်။⁴⁰ ထို့ကြောင့် ကွန်ရက်၏ အဓိကကျသည့် ဆန္ဒထုတ်ဖော်မှုဆောင်ရွက်ချက်မှာ အမေရိကန် အဖွဲ့ဝင်များနှင့် ရင်းနှီးကျွမ်းဝင်ပြီးဖြစ်သည်ယူဆရပြီး ကာလရှည်ကြာနက်ရှိုင်းစွာ ရှိခဲ့ပြီးဖြစ် သော ဆန္ဒထုတ်ဖော်မှု နည်းလမ်းများမှယူ၍ အသုံးပြုထားခြင်းဖြစ်သည်။ ကရင်တက်ကြွလှုပ် ရှားသူများ၏ အဓိကမဟာမိတ်များမှာ အမေရိကန်ရှေ့နေများ ဖြစ်ကြသည်မှာ တိုက်ဆိုင်မှု မဖြစ်နိုင်ပါ။ “ဥပဒေရေးရာအခြေပြုလှုပ်ရှားမှု” နှင့်အတူ ကွန်ရက်သည် ဖြစ်ရပ်နှင့် ပတ်သက် ပြီး နိုင်ငံတကာပရိသတ်များသိရှိစေရန်အတွက် လူထုဆက်သွယ်ရေး မီဒီယာများကို အသုံးပြု ခဲ့ပြီး ကိုယ်ပိုင်မှတ်တမ်းရုပ်ရှင်များကိုလည်း ထုတ်လုပ်ခဲ့ကာ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းလုံးရှိ လူမှုလှုပ်ရှား မှုများ၌ အသုံးပြုခဲ့သည့် ဆန္ဒထုတ်ဖော်မှုဆောင်ရွက်ချက်များကိုလည်း စမ်းသပ်လုပ်ဆောင်ခဲ့ သည်။ ထို့ပြင် ကုမ္ပဏီရုံးချုပ်များ၌လည်း ဆန္ဒပြပွဲများ စီစဉ်ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ သာဓကအားဖြင့် ဗမာနှင့် အမေရိကန်တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများက လော့စ်အိန်ဂျလိစ်၌ ၂၀၀၄၊ မေလ (၂၄) ရက် နေ့တွင် ပြုလုပ်သည့် Unocal ကုမ္ပဏီရှယ်ရာရှင်များအစည်းအဝေးတွင် Unocal အမှုဆောင် အရာရှိများနှင့် ဗမာစစ်တပ်အရာရှိ၏ ရုပ်ပုံများကို ကိုင်ဆောင်ဆန္ဒပြပွဲတစ်ရပ်ကို စီစဉ်ပြုလုပ် ခဲ့သည်။⁴¹

၎င်းတို့အနေဖြင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်အတွက် စိုးရိမ်ပူပန်မှုများကို သိသာထင်ရှားစွာ ညွှန်းဆိုဆောင်ရွက်ခဲ့ကြသော်လည်း အစောပိုင်း လူထုလှုပ်ရှားမှုများ၏ ဆန္ဒထုတ်ဖော်မှု ဆောင်ရွက်ချက်၊ တူညီသည့် ရည်ရွယ်ချက်နှင့် နိုင်ငံရေးဝိသေသလက္ခဏာတို့မှာ သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင်အရေးထက် လူ့အခွင့်အရေးအပေါ်၌ ပို၍ဗဟိုပြုသည်ကို တွေ့ရသည်။ အကြောင်းမှာ ဥပဒေကြောင်းအရ တောင်းဆိုမှုမှာ ဒေသခံများ၏ လူ့အခွင့်အရေး ချိုးဖောက် ခံရခြင်းအကြောင်း ဖြစ်သည့်အတွက်ဖြစ်သည်။ ပိုက်လိုင်းတည်ဆောက်မှုက ရက်စက်ကြမ်း ကြုတ်မှုများကို မည်ကဲ့သို့ဖြစ်စေသည်ဟူသောအချက်ကို ကမ်ပိန်းက မီးမောင်းထိုးပြခဲ့သည်။ Unocal က တရားလို (၁၅) ဦးအား လျော်ကြေးပေးရန် သဘောတူညီခဲ့သည့် အတိုင်းအတာ အထိ ယှဉ်ပြိုင်စိန်ခေါ်မှုမှာ အောင်မြင်သည်ဟု ယူဆနိုင်သည်။ အဆိုပါကွန်ရက်၏ စုပေါင်း ဆောင်ရွက်မှုနှင့် ခိုင်မာသည့်တောင်းဆိုမှုတို့ကို သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ လူထုလှုပ်ရှားမှု တစ်ခု ပေါ်ပေါက်လာနေမှုအဖြစ် ရှုမြင်နိုင်သည်။

ဒုတိယကာလ။ ။ ၂၀၁၂ နှစ်ဖက်အပစ်ရပ်ရေး၏ တစ်ဆစ်ချိုးအလှည့်အပြောင်း

နှစ်ပေါင်းငါးဆယ်ကြာစစ်အုပ်ချုပ်မှုနောက်ပိုင်း သမ္မတသိန်းစိန်၏ ရာထူးသက်တမ်းအတွင်း၌ မြန်မာနိုင်ငံတွင် နိုင်ငံရေးပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများ စတင်ခဲ့ပြီး ၂၀၁၂ ဧပြီတွင် ကြားဖြတ်ရွေး ကောက်ပွဲ ကျင်းပခဲ့သည်။ ယင်းကြားဖြတ်ရွေးကောက်ပွဲမှသည် အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ ချုပ်က အဓိကအင်အားကြီး နိုင်ငံရေးပါတီအဖြစ် ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။⁴² ထို့ကဲ့သို့သော တစ် စိတ်တစ်ပိုင်း ဒီမိုကရေစီအသွင်ကူးပြောင်းမှုက မြန်မာ့နိုင်ငံရေး အခြေအနေကို ပြန်လည် ပုံဖော်ခဲ့သည်။ နိုင်ငံရေးတွင် အရပ်ဘက်အဖွဲ့အစည်းများ ပိုမိုပါဝင်လာနိုင်ပြီး အပြောင်းအလဲ များ ဖော်ဆောင်လာနိုင်ခဲ့သည်။⁴³ ထိုကာလအတွင်း သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ အဖွဲ့များစွာ တိုးပွားလာခဲ့ပြီး ၂၀၁၂ မှစတင်ကာ ပြည်ပရှိ တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများသည် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ပြန်လည်ပြောင်းရွှေ့လာခဲ့ကြသည်။ ထို့နောက်တွင် စစ်အစိုးရကို ပိုမိုပွင့်လင်းစွာ ဆန္ဒပြမှုများ နှင့် ယှဉ်ပြိုင်စိန်ခေါ်မှုများ လုပ်လာကြသည်။ ဥပမာ မြစ်ဆုံဆည်ကဲ့သို့သော အကြီးစား ဆည်ဆောက်လုပ်ရေးစီမံကိန်းများကို တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများက ဆန္ဒပြခဲ့ကြသည်။⁴⁴

၂၀၁၂ နောက်ပိုင်းနှစ်များတွင် စီးပွားရေးအရှိန်အဟုန်ဖြင့် တိုးတက်လာခဲ့ပြီး တနင်္သာရီ တွင်လည်း အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး လက်မှတ်ရေးထိုးပြီးနောက်၌ အခြေခံအဆောက်အဦများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာခဲ့သည်။ ကေအန်ယူသည် ၂၀၁၂ ဇန်နဝါရီလ (၁၂) ရက်နေ့တွင် နှစ်ဖက် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ပြီး ၂၀၁၅ အောက်တိုဘာလ (၁၅) ရက်နေ့တွင် တစ်နိုင်ငံလုံး အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးသဘောတူစာချုပ်၌ ပါဝင်ခဲ့သည်။⁴⁵ တနင်္သာရီတွင် ၂၀၁၂ အပစ်အခတ်ရပ်စဲမှုကြောင့် ဒေသနိုင်ငံရေးနယ်ပယ်ရှိ နိုင်ငံရေးအခြေအနေများတွင် အခြေခံ ကျသည့် အလှည့်အပြောင်းတစ်ရပ် ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ အပစ်အခတ်မရပ်စဲမီက ကေအန်ယူ နှင့် စစ်တပ်အကြား ဖြစ်ပွားနေသည့်ပဋိပက္ခများက သယံဇာတတူးဖော်ရေးလုပ်ငန်းများ တိုးချဲ့လာမှုကို တားဆီးပေးခဲ့သည်။ အပစ်အခတ်ရပ်စဲမှုကြောင့် ယင်းအတားအဆီးကို ဖယ်ရှား လိုက်ပြီး မတူကွဲပြားသည့် ပါဝါဒိုင်းနမစ်ကို ဖြစ်စေသည်။ ကေအန်ယူနှင့် စစ်အစိုးရတို့အကြား လက်နက်ကိုင်တိုက်ပွဲများနေရာတွင် ရောနှောအုပ်ချုပ်မှုပုံစံ သစ်တစ်ရပ် ပေါ်ပေါက်လာသည်။ အရပ်သားတစ်ပိုင်းအစိုးရက သစ်ခုတ်ခြင်း၊ ရာဘာစိုက်ပျိုးခြင်းနှင့် သတ္တုတူးဖော်ခြင်းတို့ ဆောင်ရွက်နိုင်ရန်အတွက် ခရိုနီများ၊ စစ်တပ်အရာရှိများနှင့် နိုင်ငံခြားရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူများထံသို့ မြေယာလုပ်ပိုင်ခွင့်များ ပေးခဲ့သည်။ ယင်းကို Kevin Woods က “အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး အရင်းရှင်စနစ်” ဟု ခေါ်သည်။⁴⁶ သိသာထင်ရှားသည့် အခြေအနေတစ်ခုမှာ ဒေသခံကေအန်ယူ ခေါင်းဆောင်များကပါ ယင်းလုပ်ငန်းစဉ်များတွင် စတင်ပါဝင်လာခြင်းဖြစ်သည်။ ကေအန်ယူ အနေဖြင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းမြေယာပိုင်ဆိုင်ခွင့်များကို အသိအမှတ်ပြုသည့် မူဝါဒများချမှတ်ထား သော်လည်း ကေအန်ယူကပင် အစိုးရနှင့်ပူးပေါင်းကာရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူများအား(အဆိုပါ ရင်းနှီး မြှုပ်နှံသူများတွင် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်မှုဆိုင်ရာ အစီအမံများ မရှိ သည့် မရှိသည့်တိုင်) မြေယာလုပ်ပိုင်ခွင့်များ ချပေးခဲ့သည်။⁴⁷ သာဓကအားဖြင့် ကေအန်ယူ တပ်မဟာ (၄) မှ ခေါင်းဆောင်အချို့သည် Noble Prince ကဲ့သို့သော ပုဂ္ဂလိကကုမ္ပဏီများကို ကိုယ်တိုင်မှတ်ပုံတင်ခဲ့ပြီး ထိုကုမ္ပဏီများက တနင်္သာရီမြစ်ပေါ်၌ ဆောက်လုပ်မည့် ရေအား လျှပ်စစ်ဆည်နှင့် မဲ့သမီးခီးစက်မှုဇုန်စီမံကိန်းများအတွက် ဗမာနှင့် တရုတ်ကုမ္ပဏီများနှင့် နား လည်မှုစာချွန်လွှာ လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ကြသည်။⁴⁸ ဒေသခံပြည်သူလူထုနှင့် ထိတွေ့ဆက်ဆံမှု၊ ပြည်သူ့ဝန်ဆောင်မှုများပေးအပ်နိုင်မှုတို့ကြောင့် ကေအန်ယူသည်အရေးပါသည့် အစိုးရအာ ဏာကျင့်သုံးနိုင်ခဲ့သော်လည်း ခေါင်းဆောင်အချို့မှာ အပစ်အခတ်ရပ်စဲမှုအရင်းရှင်စနစ်၏ လုပ်ဆောင်မှုများတွင် ပါဝင်လာခြင်း ဖြင့် ယင်းကဲ့သို့အစိုးရနိုင်မှုကို ထိခိုက်စေခဲ့သည်။⁴⁹

ထို့ပြင် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးသဘောတူညီချက်ကြောင့် ဗဟိုအစိုးရက ၎င်း၏ အုပ်ချုပ် ရေးလက်တံကို ဒေသအတွင်းသို့ပါ ချဲ့ထွင်နိုင်ခဲ့သည်။ နိုင်ငံတကာက ရန်ပုံငွေထောက်ပံ့ပေး ထားသော ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေး စီမံကိန်းများကြောင့်လည်း ထိုသို့လုပ်ဆောင်နိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။⁵⁰World Wildlife Fund, Fauna and Flora International နှင့် Wildlife Conservation Society တို့က ထားဝယ်၌ ရုံးများဖွင့်လှစ်ကာ ဗဟိုအစိုးရနှင့် ပူးပေါင်း၍ ထိန်း သိမ်းစောင့်ရှောက်ရေးစီမံကိန်းများ အကောင်အထည်ဖော်ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြသည်။ အထင်ရှား ဆုံးသော ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေးစီမံကိန်းမှာ မြေယာဧက (၃ ဒသမ ၅၈) သန်းကျော် (တနင်္သာရီတိုင်း၏ ၃၅ ရာခိုင်နှုန်း) လွှမ်းခြုံနိုင်သည့် Ridge to Reef စီမံကိန်းဖြစ်သည်။⁵¹ ထို့ပြင် ထားဝယ်အထူးစီးပွားရေးဇုန် (SEZ) စီမံကိန်း⁵² ၏ အဓိကအစိတ်အပိုင်းဖြစ်လာမည့် ထားဝယ်ရေနက်ဆိပ်ကမ်း၊ လောင်းလုံကျောက်မီးသွေး ဓာတ်အားပေးစက်ရုံနှင့် တနင်္သာရီ ဆည်တို့ အပါအဝင် အကြီးစား အခြေခံအဆောက်အဦ စီမံကိန်းများစွာတို့အတွက်လည်း အစိုးရက လိုင်စင်များချပေးခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း မည်သည့်စီမံကိန်းဆောင်ရွက်မှုတွင်မျှ ဒေသခံလူထုနှင့် လေးလေးနက်နက် တိုင်ပင်ဆွေးနွေးခဲ့ခြင်း မရှိခဲ့သည့်အတွက် တက်ကြွလှုပ် ရှားမှုများစွာ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ကြသည်။

တနင်္သာရီတွင် နိုင်ငံရေးအခြေအနေများ ပြောင်းလဲလာမှုသည် အစိုးရအာဏာပိုင်များနှင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများအတွက် နယ်မြေထိန်းချုပ်နိုင်ရန်နှင့် သဘာဝသယံဇာတများကို အမြတ် ထုတ်နိုင်ရန် အခွင့်အလမ်းများ ဖန်တီးပေးသကဲ့သို့ အင်အားကောင်းသည့် လူထုလှုပ်ရှားမှုများ ကိုလည်း ပေါ်ပေါက်စေခဲ့သည်။ အဆိုပါလှုပ်ရှားမှုများသည် ကျူးကျော်ထိပါးလာသည့် စီးပွား ရေးလုပ်ငန်းများနှင့် အစိုးရအာဏာပိုင်များထံမှ ဒေသခံလူထုနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်အား ကာကွယ်ပေးရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ ကရင်တက်ကြွလှုပ်ရှားသူနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ အန်ဂျီအို အမှုဆောင်ဒါရိုက်တာတစ်ဦးက ဤသို့ပြန်ပြောင်းပြောပြသည်။

ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူလုပ်ငန်းရှင်တွေက သူတို့ရဲ့ ခြံတွေကို စရှင်းလာပြီး ကုမ္ပဏီ တွေက သူတို့ကို တရားစွဲတော့ ဒေသခံတွေက ကျွန်မဆီ ခဏခဏ ဖုန်း ဆက်ပြီး အကြံဉာဏ်တောင်းကြတယ်။⁵³

လှုပ်ရှားမှုတွင် ပိုက်လိုင်းစီမံကိန်းကို ဆန့်ကျင်သည့်ကွန်ရက်မှ လူများစွာပါဝင်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း စီမံကိန်းအတိုင်းအတာပမာဏ ပို၍ပင်ကြီးမားလာခဲ့သည်။ အဖွဲ့ဝင်များမှာ လူမျိုး၊ ဘာသာပေါင်းစုံပါဝင်သည့် စုံလင်ကွဲပြားသော အုပ်စုဖြစ်ပြီး တနင်္သာရီအနှံ့အပြားနှင့် မြန်မာ-ထိုင်းနယ်စပ်စခန်းများမှ ပါဝင်ကြသည်။ သိသာထင်ရှားသည့် အပြောင်းအလဲ တစ်ရပ် မှာ နယ်စပ်ဒေသတွင် နေထိုင်သော ဒုက္ခသည်များမှ မြန်မာပြည်တွင်းရှိ အဖွဲ့အစည်းများထံသို့ ပေးပို့သည့် ရန်ပုံငွေနှင့် အကူအညီများ ပိုမိုများပြားလာခြင်းဖြစ်သည်။⁵⁴ ထိုသို့သော သဘော အရ လှုပ်ရှားမှုမှာ နိုင်ငံဖြတ်ကျော်လှုပ်ရှားမှုတစ်ရပ်ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ပိုက်လိုင်းကို ဆန့်ကျင် သည့် လှုပ်ရှားမှုနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက လှုပ်ရှားမှုအသစ်၏ ခေါင်းဆောင်များမှာ တနင်္သာရီအတွင်း အခြေစိုက်သူများ ဖြစ်ကြသည်။ ဥပမာဆိုရသော် ၂၀၁၀ နောက်ပိုင်းတွင် တနင်္သာရီရှိ ဒေသခံ အဖွဲ့အစည်းများစွာတို့မှာ သတင်းအချက်အလက်များ ဖြန့်ဝေရန်၊ အဖွဲ့ဝင်အသစ်များကို စည်း ရုံးရန်နှင့် ဒေသတွင်းပြဿနာရပ်များကို လူအများသိရှိစေရန်တို့အတွက် ဖေ့စ်ဘုတ်စာမျက်နှာ များဖန်တီးကာ ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် အွန်လိုင်းပေါ်၌ စတင်တည်ရှိလာကြသည်။

ယင်းဒေသခံအဖွဲ့အစည်းများက သယံဇာတတူးဖော်ရေးလုပ်ငန်းများ ကျူးကျော်ဝင် ရောက်လာမှု၊ အခြေခံအဆောက်အဦ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုနှင့် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေး စီမံ ကိန်းများ၏ ဆိုးကျိုးများကို မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဒေသခံ KNU/ KNLA နှင့် အစိုးရအာဏာပိုင်များက လုပ်ဆောင်သည့် အတင်းအဓမ္မနေရာ ရွှေ့ပြောင်းခံရမှု၊ မတရား သဖြင့် မမျှတသည့် လျော်ကြေးပေးအပ်မှု၊ ပွင့်လင်းမြင်သာမှုမရှိ၊ သဘောတူညီမှုမရယူဘဲ ဆောင်ရွက်မှုများနှင့် ခြိမ်းခြောက်မှု ဖြစ်ရပ်များကို မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။ လှုပ်ရှားမှုတွင် ပါဝင် ခဲ့သည့် ဒေသခံအန်ဂျီအိုတစ်ခု၏ အမှုဆောင်ညွှန်ကြားရေးမှူး လူငယ်တစ်ဦးက ၎င်းပါဝင်ခဲ့ရ သည့် အကြောင်းရင်းများကို အောက်ပါအတိုင်း ပြောကြားသည်။

လူမှုရေးနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ တရားမျှတမှုကို မြင်ချင်တာ ကြောင့် လှုပ်ရှားမှုမှာ ကျွန်မကိုယ်တိုင် ပါဝင်ခဲ့တာပါ။ ဘယ် (အဓိကစီးပွား ရေး) ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုဖြစ်ပါစေ တာဝန်ခံမှု ရှိရပါမယ်။⁵⁵

စီမံကိန်းဒေသများတွင် ဒေသခံလူထု၏ လယ်ယာမြေများ၊ ဥယျာဉ်ခြံများ၊ ဆေးဖက်ဝင် သစ်တောများနှင့် ရပ်ရွာရှိ ငါးကန်များလည်း ပါဝင်နေရာ ယင်းစီမံကိန်းက ဒေသခံကရင်နှင့် ထားဝယ်လူထု၏ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းမှုများနှင့် ယဉ်ကျေးမှုကို ခြိမ်းခြောက်နေသည်ဟု တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများ အခိုင်အမာဆိုခဲ့ကြသည်။ တက်ကြွလှုပ်ရှားမှုများကြောင့် ၂၀၁၂ တွင် ထားဝယ်အထူးစီးပွားရေးဇုန်ရှိ မဂ္ဂါဝပ် (၄,၀၀၀) ကျောက်မီးသွေးဓာတ်အားပေးစက်ရုံနှင့် ၂၀၁၆ တွင် လောင်းလုံမြို့နယ်ရှိ (၅၀၀) မဂ္ဂါဝပ် ကျောက်မီးသွေးစက်ရုံတို့ကို ဖျက်သိမ်းနိုင်ခဲ့ သည့်အတွက် လှုပ်ရှားမှုမှာ အောင်မြင်ခဲ့သည်။ သက်လတ်ပိုင်း တက်ကြွလှုပ်ရှားသူတစ်ဦးက လှုပ်ရှားမှုနှင့် ဗျူဟာအမျိုးမျိုးတို့အကြောင်းအသေးစိတ်ကို အောက်ပါအတိုင်း မျှဝေခဲ့သည်။

ပလတ်စတစ်အမှိုက်ကောက်တာ၊ ငြိမ်းငြိမ်းချမ်းချမ်းဆန္ဒပြတာ၊ စက်ဘီးစီး တာ စတဲ့လှုပ်ရှားမှုတွေကို ကျွန်တော်တို့ စီစဉ်ခဲ့တယ်။ ကျွန်တော်တို့ရဲ့ နည်း လမ်းကို အဓိက မူ သုံးခုအပေါ် အခြေခံထားတယ်။ (၁) လှုပ်ရှားမှုတွေမှာ အားလုံး အလွယ်တကူပါဝင်နိုင်ရမယ်။ (၂) ပါဝင်သူအားလုံးအတွက် လှုပ်ရှား မှုတွေက ဘေးကင်းလုံခြုံမှုရှိရမယ်။ (၃) ပါဝင်သူအားလုံးက အပြုသဘော ပါဝင်ပံ့ပိုးပေးလိုက်နိုင်တယ်ဆိုပြီး ခံစားစေရမယ်။⁵⁶

ထိုလှုပ်ရှားမှုကို အစကနဦး၌ ထိုင်းနိုင်ငံအခြေစိုက် Eastern People Network က ၎င်းတို့၏ ထိုင်းနိုင်ငံအတွင်း ဆောင်ရွက်ခဲ့သည့် ကမ်ပိန်းအတွေ့အကြုံများကို မျှဝေပေးခြင်း ဖြင့် အားပေးထောက်ခံပေးခဲ့သည်။ ထို့နောက်တွင် တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများက ဆောင်ရွက် ချက်များကို ဒေသဓလေ့ထုံးတမ်း၊ ယဉ်ကျေးမှုများနှင့် ကိုက်ညီအောင် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ဥပမာဆိုရသော် ကုမ္ပဏီကိုယ်စားလှယ်တစ်ဦး ရွာသို့ရောက်လာပါက ရပ်ရွာလူထုက သံပုံးတီး ပြီး ကန့်ကွက်ဆန္ဒပြခဲ့ကြသည်။ ရိုးရာအရ သံပုံးတီးခြင်းမှာ မကောင်းဆိုးဝါးများကို ခြောက် လှန့်ခြင်းဖြစ်သည်။ အောက်ဖော်ပြပါဖြစ်ရပ်တွင် ၂၀၁၂ အပစ်အခတ်ရပ်စဲမှု အလှည့်အပြောင်း က တနင်္သာရီ၏ ဒေသနိုင်ငံရေးနယ်ပယ်တွင် အစိုးရအာဏာပိုင်များနှင့် တက်ကြွလှုပ်ရှားသူ များအတွက် အသစ်အသစ်သော အခွင့်အလမ်းများ၊ အားပေးမှုများနှင့် အတားအဆီးများကို မည်ကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်ကို ဖော်ပြထားသည်။

ဖြစ်စဉ် (၂) ။ ။ ဘန်းချောင်း (ပေါခလိုး) ကျောက်မီးသွေးသတ္တုတွင်း

ဘန်းချောင်းကျောက်မီးသွေးတူးဖော်ရေးစီမံကိန်းသည် ကေအန်ယူနှင့် မြန်မာအစိုးရတို့က အစိုးရအာဏာကျင့်သုံးနိုင်မှုအတွက် ယှဉ်ပြိုင်ကာ မျှဝေအုပ်ချုပ်နေသော ရောနှောထိန်းချုပ် ဇုန်၌ တည်ရှိပြီး မြန်မာဘက်မှ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသည့် မေဖလားဝါးသတ္တုတူးဖော်ရေးကုမ္ပဏီနှင့် ထိုင်းဘက်မှ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသည့် East Star ကုမ္ပဏီတို့၏ ဖက်စပ်လုပ်ငန်းကြီးဖြစ်သည်။ တနင်္သာရီရှိဖြစ်ပေါ်နေသည့် တရားရေးနှင့် အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ ဗဟိုဝါဒအခြေ အနေတွင် သတ္တုတူးဖောက်ရေးအတွက် ကေအန်ယူနှင့် ဗဟိုအာဏာပိုင်နှစ်ဖွဲ့လုံးထံမှခွင့်ပြုချက်ရရှိရန် လိုအပ်သည်။ မြန်မာကုမ္ပဏီက ဗဟိုအာဏာပိုင်များထံမှ ခွင့်ပြုချက်ရရှိရန် ကြိုးပမ်းပြီး၊ ထိုင်းကုမ္ပဏီက မြေပြင်နယ်မြေပိုင်စိုးမှုအာဏာပိုရှိသည့် ကေအန်အယ်အေတပ်မဟာ (၄) ထံမှ ခွင့်ပြုချက်ရရှိရန် ညှိနှိုင်းလုပ်ဆောင်ခဲ့ကြသည်။

လုပ်ငန်းများစတင်သည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ဒေသခံကရင်လူထုသည် ၎င်းတို့၏ ပတ်ဝန်း ကျင် ယိုယွင်းပျက်စီးလာသည်ကို မျက်မြင်တွေ့ကြုံခဲ့ကြသည်။ ရေအရင်းအမြစ်များ ညစ်ညမ်း မှုမှာ အဆိုးရွားဆုံးပြဿနာဖြစ်သည်။ အရေးပါသည့် သဘာဝသယံဇာတများ ညစ်ညမ်းမှု ကြောင့် တာကပေါလူငယ်အဖွဲ့ဟုခေါ်သည့် ဒေသခံကရင် အရပ်ဘက်အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုနှင့် ဒေသခံလူထုခေါင်းဆောင်များက သတ္တုတွင်းအားဆန့်ကျင်ဆန္ဒပြရန် ဒေသခံ ကရင်လူထုအား စည်းရုံးလှုံ့ဆော်ခဲ့ကြသည်။⁵⁷ ၎င်းတို့က ပညာရှင်များ၊ ရှေ့နေများ၊ သုတေသီများ၊ မီဒီယာ များ၊ အရပ်ဘက်အဖွဲ့အစည်းများနှင့်အတူ Spirit in Education Movement (SEM)၊ ERI နှင့် Inclusive Development International ကဲ့သို့သော ဒေသတွင်းနှင့် နိုင်ငံတကာအဖွဲ့ အစည်းများထံ ဆက်သွယ်မည့် ကော်မတီများကို ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ SEM သည် ထိုင်းနိုင်ငံတွင် အခြေစိုက်ပြီး ထိုင်းနိုင်ငံအတွင်းရှိ ကရင်ဒေသများတွင် ပတ်ဝန်းကျင်ညစ်ညမ်းစေသည့် စက်မှု လုပ်ငန်းများအား ဆန့်ကျင်ဆန္ဒပြခဲ့သည့် အတွေ့အကြုံများစွာရှိရာ အရေးကြီးအခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ခဲ့သည်။⁵⁸ အဆိုပါလှုပ်ရှားမှုများတွင် နယ်စပ်နှစ်ဘက်စလုံးသို့ ခရီးစဉ်များ စီစဉ်ပေးခဲ့ သည်။ ဤနည်းဖြင့် တနင်္သာရီနှင့် ထိုင်းနိုင်ငံအခြေစိုက် ကရင်အဖွဲ့များအကြား အပြန်အလှန် လေ့လာ သင်ယူမှုဆိုင်ရာ နယ်စပ်ဖြတ်ကျော်ကွန်ရက်တစ်ခု ဖွံ့ဖြိုးလာခဲ့သည်။

ထိုကဲ့သို့ ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် စည်းရုံးလှုံ့ဆော်ကြိုးပမ်းမှုများကြောင့် ထိခိုက်ခံစားရ သည့်ဒေသများမှ ပြည်သူများကလည်း ၎င်းတို့၏ ယဉ်ကျေးမှု၊ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းမှုနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်များ ခြိမ်းခြောက်ခံနေရကြောင်း အရေးဆိုက သတ္တုတွင်းကို ဆန့်ကျင် ဆန္ဒပြခဲ့ကြသည်။ ကျောက်မီးသွေးတူးဖော်မှုဒဏ်ခံရသော ရွာတစ်ရွာမှ ကရင်အမျိုးသမီးငယ် တစ်ဦးက “ကျွန်မက ဒီဒေသမှာပဲ ကြီးပြင်းလာတာ။ ကျောက်မီးသွေး တူးဖော်မှုကြောင့် ကျွန်မ ရဲ့ရွာကို မပျက်စီးစေချင်ပါဘူး။ ဒါကြောင့် ကျွန်မ ဒီလှုပ်ရှားမှုမှာ ပါဝင်ခဲ့တာပါ။” ဟု မှတ်ချက် ပြုခဲ့သည်။ ⁵⁹

လှုပ်ရှားမှုတွင် ဆန္ဒထုတ်ဖော်မှုနည်းလမ်းများစွာကို အသုံးပြုခဲ့သည်။ ထိုနည်းလမ်းများ တွင် မျိုးစိတ်အမျိုးမျိုး အထူးသဖြင့် ငါးမျိုးစိတ်များ၊ ဆေးဖက်ဝင်အပင်များနှင့် အခြားအပင် များ၊ သစ်ပင်များမှာ ကျောက်မီးသွေးတူးဖော်မှုကြောင့် မည်သို့ခြိမ်းခြောက်ခံနေရသည်ကို မှတ် တမ်းတင်ခြင်းလည်း ပါဝင်သည်။ ရရှိလာသည့် အသိပညာအချက်အလက်များကို အစီရင်ခံစာ များ ထုတ်ပြန်ခြင်းဖြင့် အများပြည်သူသိရှိအောင် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ (ကောက်နုတ်ချက်ကို ပုံ (၁) တွင် ကြည့်ပါ)

ပုံ( ၁ )
၂၀၁၇ တွင် ဒေသခံတက်ကြွလှုပ်ရှားသူများနှင့် ရွာသားများက မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည့် ကျောက် မီးသွေးတွင်းကြောင့် ခြိမ်းခြောက်ခံနေရသော ငါးနှင့် ရေနေသတ္တဝါ (၇၀) မျိုး။ ⁶⁰

ဘာသာပေါင်းစုံဆုတောင်းပွဲများ၊ သီချင်းဆိုပြိုင်ပွဲများ၊ ငါးမျိုးစိတ်ထိန်းသိမ်းရေးအခမ်းအနား များ၊ အားကစားပြိုင်ပွဲများ အစရှိသည့် ရပ်ရွာလူထုလှုပ်ရှားမှုများနှင့် လက်ချည်ပွဲနှင့် ကရင် နှစ်သစ်ကူးကဲ့သို့သော ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ရိုးရာပွဲများကိုလည်း အကျိုးရှိရှိအသုံးချခဲ့ကြသည်။ ကမ္ဘာ့ဌာနေတိုင်းရင်းသားများနေ့၊ ကမ္ဘာ့စားနပ်ရိက္ခာနေ့၊ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာသစ်တောများနေ့ နှင့် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ တောင်တန်းများနေ့တို့ကဲ့သို့သော အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာနေ့အခမ်း အနားများကိုလည်း အကျိုးရှိရှိအသုံးချခဲ့သည်။ ပထမနည်းလမ်းမှာ ဒေသရိုးရာဓလေ့များကို အရင်းခံပြီး ဒုတိယနည်းလမ်းမှာ ဌာနတိုင်းရင်းသားများ၏ အခွင့်အရေးများအကြောင်း နိုင်ငံ တကာရေးသား ပြောဆိုချက်များအပေါ် အခြေတည်ထားသည်။ အောက်ဖော်ပြပါ ပုံ (၂) တွင် သီချင်းဆိုပြိုင်ပွဲမှ လူငယ်များကို ပြသထားသည်။

ပုံ( ၂ )
တာကပေါလူငယ်အဖွဲ့ဝန်ထမ်းတစ်ဦးက ရိုက်ကူးထားသည့် ၂၀၁၉ ခုနှစ် ကတောင်နီကျေးရွာ ခန်းမ၌ ပြုလုပ်ခဲ့သည့် ကမ္ဘာ့သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်နေ့ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ သီချင်းဆို ပြိုင်ပွဲ ဓာတ်ပုံ။

လှုပ်ရှားမှုသည် ပါဝင်သည့်ကုမ္ပဏီများ၊ မြန်မာအစိုးရနှင့် ကေအန်ယူအဖွဲ့အစည်းများ၊ ထိုင်း လူ့ အခွင့်အရေးကော်မရှင်တို့အပါအဝင် သက်ဆိုင်သူအားလုံးထံသို့ လူများစွာ ပါဝင်လက်မှတ်ရေး ထိုးထားသည့် အသနားခံတောင်းဆိုစာများ ပေးပို့ခဲ့သည်။ လမ်းများပိတ်ဆို့ခြင်း (ပုံ (၃) တွင် ကြည့်ပါ) ကဲ့သို့သော မြေပြင်ဆန္ဒပြမှုများနှင့် ပိုစတာများ စိုက်ထူခြင်းကဲ့သို့သော သိမ်မွေ့သည့် နည်းလမ်းများဖြင့်လည်း ပိုမိုပြည့်စုံအောင် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။

ပုံ( ၃ )
ဒေသခံစေတနာ့ဝန်ထမ်း စောဝါး ရိုက်ကူးခဲ့သည့် ၂၀၁၂ ခုနှစ် ပေါခလိုး၌ ရွာသားများက ကုမ္ပဏီလမ်းကို ပိတ်ဆို့ခဲ့သည့် ဓာတ်ပုံ။

နောက်ထပ်အသုံးပြုခဲ့သည့်နည်းလမ်းမှာ တန်ပြန်မြေပုံရေးဆွဲခြင်း ပါဝင်သည်။ မြေပိုင်နက်နှင့် မြေယာအခွင့် အရေးများကို တောင်းဆိုရန်အတွက် ဌာနေတိုင်းရင်းသားများ၏မြေယာများအား မြေပုံရေးဆွဲခြင်းဖြစ်သည်။ အဆိုပါနည်းလမ်းမှာ ကမ္ဘာအနှံ့ရှိ ဌာနေတိုင်းရင်းသား အသုံးပြုခဲ့ သည့် ဆန္ဒထုတ်ဖော်မှုလုပ်ဆောင်မှုတစ်ရပ်လည်းဖြစ်သည်။⁶¹ လမ်းများနှင့် ပေါခလိုးမြစ်တစ် လျှောက်ရှိ ကျောက်တုံးများကို သတ္တုတူးဖော်မှုဆန့်ကျင်ရေး စာတိုများဖြင့် ဆေးခြယ်ခဲ့ကြ သည် (ပုံ (၄) တွင် ကြည့်ပါ)။ရွာသားများက သစ်ပင်ကြီးတစ်ပင်ကို ခုတ်လှဲကာ ကရင် အလံလွှင့်ထူ၍ မဝင်ရောက်နိုင်ရန် ဟန့်တားခဲ့ခြင်းဖြင့် ကျောက်မီးသွေးတူးဖော်ရေးစခန်း အနီး၌ လမ်းပိတ်ဆို့ခြင်းကို ဗျူဟာကျကျ ဆောင်ရွက်နိုင်ခဲ့သည်။ ရပ်ရွာလူထုက “ကျောက် မီးသွေးတူးဖော်မှု ချက်ချင်းရပ်” ဟူသောဆောင်ပုဒ်ပါ ပိုစတာနှင့် နဖူးစည်းများကို ကိုင်ဆောင် ကာ ကျောက်မီးသွေးတူးဖော်ရာနေရာ၌ စုဝေးခဲ့ကြသည်။ ကုမ္ပဏီကိုယ်စားလှယ်များက အလံနှင့် ခုတ်လှဲထားသောသစ်ပင်ကို ဖယ်ရှားခြင်းမပြုဘဲ ကေအန်ယူကို ကြားဝင်ဖြေရှင်းပေး ရန် မေတ္တာရပ်ခံခဲ့သည်။ ဆန္ဒပြမှုများနှင့် စည်းရုံးလှုံ့ဆော်မှုများ ဆက်တိုက်ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် မြန်မာအစိုးရမှ မူလခွင့်ပြုပေးထားသည့် ဧက (၂၁၀၀) ကို ကုမ္ပဏီအနေဖြင့် အပြည့် အသုံးမချ နိုင်အောင် တားဆီးနိုင်ခဲ့သည်။ ထုတ်ယူမှုကို (၆၄) ဧကခန့်အထိ ကန့်သတ်ခဲ့သည်။ နောက်ဆုံး တွင် သတ္တုတူးဖော်ရေးလုပ်ငန်းများကို အစိုးရမှ ခေတ္တဆိုင်းငံ့ခဲ့ပြီး ကေအန်ယူက တရားဝင် အပြီးတိုင်ရပ်ဆိုင်းခဲ့သည်။

ပုံ ( ၄ )⁶²
၂၀၁၃ တွင် ပေါခလိုးမြစ်တစ်လျှောက်၌ ဘန်းချောင်း ဌာနေတိုင်းရင်းသားများကို လေးစားရန် တောင်းဆိုထားသည့် ဆေးခြယ်ကျောက်တုံးတစ်တုံး။

သက်ဆိုင်သူများအစည်းအဝေးစီစဉ်မှုမှာလည်း လှုပ်ရှားမှု၏ အဓိကဗျူဟာတစ်ရပ်ဖြစ်သည်။ ရည်ရွယ်ချက် (၂) ခုရှိပြီး ပထမရည်ရွယ်ချက်မှာ အစိုးရအာဏာပိုင်များနှင့် ကုမ္ပဏီများထံ မကျေနပ်ကြောင်းတိုင်ကြားရန်ဖြစ်ကာ ဒုတိယရည်ရွယ်ချက်မှာ ထိခိုက်ခံလူထုနှင့် အစိုးရ အာဏာပိုင်များ၊ ကုမ္ပဏီများအကြား ဆက်သွယ်မှုကို အကောင်အထည်ဖော်ရန်ဖြစ်သည်။ တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများက ရွာသားများအား အသုံးချခြယ်လှယ်မခံရစေရေးအတွက် မည်သည့် စာရွက်စာတမ်းတွင်မျှ လက်မှတ်ရေးထိုးခြင်းမပြုရန် သတိပေးနှိုးဆော်ခဲ့ကြသည်။ ဆန္ဒထုတ် ဖော်မှုများ၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ရပ်အနေဖြင့် တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများက ရွာသားများအား အကူအညီပေး နိုင်ရေးအတွက် ၎င်းတို့ရှိနေနိုင်မည့် ထားဝယ်၌သာ အစည်းအဝေးများကို စီစဉ် ရန် ကုမ္ပဏီနှင့် အစိုးရအာဏာပိုင်များထံ တိုက်တွန်းခဲ့သည်။ အဆိုပါအစည်းအဝေးများတွင် တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများက အစိုးရအာဏာပိုင်များနှင့်ကုမ္ပဏီများအနေဖြင့် သတ္တုတွင်းလုပ် ငန်းများ မစတင်မီ ဒေသခံများထံမှ “လွတ်လပ်စွာ ကြိုတင်အသိပေး တိုင်ပင်၍ ရယူသည့် သဘောတူညီမှု” (FPIC) ရယူခဲ့ခြင်း မရှိကြောင်းဖြင့် အခိုင်အမာတောင်းဆိုခဲ့သည်။⁶³ FPIC အယူအဆသဘောတရားကိုလူ့အခွင့်အရေးကော်မရှင်၊ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အလုပ်သမား အဖွဲ့ချုပ်၊ စီးပွားရေး၊ လူမှုရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအခွင့်အရေးများဆိုင်ရာ ကော်မတီ၊ ကမ္ဘာ့ဘဏ် စသည့် ကုလသမဂ္ဂ (UN) အဖွဲ့အစည်းအမျိုးမျိုးကဲ့သို့သော ဒေသခံတိုင်ရင်းသားများ၏ အခွင့် အရေးများနှင့် ဆက်နွယ်ဆောင်ရွက်နေသည့် နိုင်ငံတကာအဖွဲ့အစည်းအားလုံးနီးပါး၌ မှီငြမ်း အသုံးပြုသည်။ ယင်းအယူအဆသဘောတရားကို ၂၀၀၇ ဌာနေတိုင်းရင်းသားများ အခွင့်အရေး ဆိုင်ရာ ကုလသမဂ္ဂကြေညာစာတမ်း⁶⁴၌ အတည်ပြုခဲ့ပြီး မြန်မာ အစိုးရကလည်း အတည်ပြု ကျင့်သုံးခဲ့သည်။⁶⁵

တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများ၏ စည်းရုံးလှုံ့ဆော်မှုက ရွာသားများကို ရဲဆေးတင်ပေးခဲ့သည်။ ဒေသခံလူထုအဖွဲ့ဝင်များ၊ ကုမ္ပဏီအမှုဆောင်များ၊ မြန်မာနှင့် ကေအန်ယူအာဏာပိုင်များနှင့် အရပ်ဘက်အဖွဲ့အစည်းများမှ ကိုယ်စားလှယ်များ ပါဝင်သည့် သက်ဆိုင်သူများ အစည်းအဝေး တစ်ခု၌ ပထမစာရေးသူလည်း ပါဝင်ခဲ့သည်။ ထိုအစည်းအဝေး၌ ဒေသခံကရင်အမျိုးသမီး တစ်ဦးက မြေထိုးစက်တစ်စီးရောက်လာပြီး သူမ၏ ဥယျာဉ်ခြံအတွင်းရှိ စိုက်ခင်းများကို ရှင်းလင်းသည်အထိ ကျောက်မီးသွေးတူးဖော်ရေးစီမံကိန်းအကြောင်း မသိရှိခဲ့ကြောင်းကို မြန်မာမေဖလားဝါး၏ စီမံညွှန်ကြားရေးမှူးထံသို့ ပြောကြားခဲ့သည်။ အာဏာပိုင်များနှင့် ကုမ္ပဏီများက လုပ်ငန်းများမစတင်မီကတည်းက ကရင်ဌာနေတိုင်းရင်းသားလူထုအား တိုင်ပင် ညှိနှိုင်းပြီး ခွင့်ပြုချက်ရယူခဲ့ကြောင်း ဆိုသည်။

ကျောက်မီးသွေးတွင်းမှာ ရောနှောအုပ်ချုပ်ရာ နယ်မြေ၌ ဖြစ်ရာ တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများ က မြန်မာအစိုးရ၊ ကေအန်ယူ နှစ်ဖွဲ့စလုံးနှင့် အစည်းအဝေးများ စီစဉ်ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ဗဟို ကေအန်ယူနှင့် အဓိကလူထုခေါင်းဆောင်များအကြား အစည်းအဝေးများကို KESAN က ကူညီ ဆောင်ရွက်ပေးခဲ့သည်။ ဥပမာဆိုရသော် KESAN က ဗဟိုကေအန်ယူခေါင်းဆောင်များနှင့် အစည်းအဝေးတစ်ရပ်ကို စီစဉ်ပေးခဲ့ပြီး ယင်းအစည်းအဝေး၌ ဒေသခံတက်ကြွလှုပ်ရှားသူများ က ကျောက်မီးသွေးတူးဖော်ရေး၏ ဆိုးကျိုးများကို တင်ပြခဲ့သည်။ တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများက တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော် ရွေးကောက်ခံများဖြစ်ကြသည့် နိုင်ငံရေးခေါင်းဆောင် အသစ်များ အထူးသဖြင့် ကရင်တိုင်းရင်းသားရေးရာဝန်ကြီးနှင့် သယံဇာတနှင့် သဘာဝပတ် ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးဝန်ကြီးတို့ကိုလည်း စည်းရုံးခဲ့ကြသည်။

တက်ကြွလှုပ်ရှားမှုများသည် အချက်အလက်အခြေခံ လုပ်ဆောင်ခြင်းထက် စိတ်ခံစားမှု အခြေခံ လုပ်ဆောင်ကြသူများအဖြစ် အစိုးရအာဏာပိုင်များနှင့် ကုမ္ပဏီများ၏ ပုံဖော်ဝေဖန် မှုများကို တန်ပြန်ရန်အတွက် အချက်အလက်စုဆောင်းရေးခရီးစဉ်များကိုလည်း လှုပ်ရှားမှုက စီစဉ်ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ မီဒီယာများ၊ စီအက်အိုများနှင့် ပညာရပ်ဆိုင်ရာကျွမ်းကျင်သူများအား ပျက်စီးမှုများကို ကိုယ်တိုင်မျက်မြင်တွေ့ရှိကာ မှတ်တမ်းတင်နိုင်ရေးအတွက် ညစ်ညမ်းသွား သည့် နေရာများကို လာရောက်ကြည့်ရှုကြရန် ဖိတ်ခေါ်ခဲ့သည်။ လူထု၏ တောင်းဆိုမှု မှန်ကန်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ရန်အတွက် ရွာသားများအား အင်တာဗျူးခဲ့ပြီး၊ လေနှင့် ရေ ညစ်ညမ်းမှုအဆင့်များကိုလည်း စမ်းသပ်ခဲ့ကြသည်။ ဒေသခံများထံမှ သွေးနမူနာများကိုပါ ရယူ ခဲ့ကြသည်။ မြန်မာကျွမ်းကျင်သူများက လှုပ်ရှားမှုတွင်ပါဝင်ရန် ကြောက်ရွံ့နေကြသည့်အတွက် အလားတူကိစ္စရပ်များတွင် ကူညီဆောင်ရွက်ပေးခဲ့သည့် ထိုင်းကျွမ်းကျင်သူများကို ချဉ်းကပ်ခဲ့ ကြသည်။ ထိုကဲ့သို့ လုပ်ဆောင်ခဲ့ကြခြင်းကြောင့် ၎င်းတို့၏ တောင်းဆိုချက်များ၌ သိပ္ပံနည်းကျ အထောက်အထားများကို ပြသနိုင်ခဲ့ပြီး စိတ်ခံစားချက်လွန်ကဲသူများဟူ၍ စွပ်စွဲခံရသည်များကို လည်း တန်ပြန်တုံ့ပြန်နိုင်ခဲ့သည်။

၂၀၁၄ ခုနှစ်မှ ၂၀၁၈ ခုနှစ်အကြားတွင် သတ္တုတွင်းတူးဖော်ရေးလုပ်ငန်းများကို အကြိမ် ကြိမ်ရပ်ဆိုင်းခဲ့သည်ဖြစ်ရာ သတ္တုတွင်းဆန့်ကျင်ရေးလူထုလှုပ်ရှားမှုမှာ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အောင်မြင်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် ကေအန်ယူတပ်မဟာ (၄) မှ ခရိုင်ခေါင်းဆောင်များက East Star ကုမ္ပဏီ၏လိုင်စင်ကို ဆိုင်းငံ့ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း၊ တပ်မဟာနှင့် ညှိနှိုင်းပြီး နောက်တွင် ကုမ္ပဏီ၏ သတ္တုတူးဖော်ရေးလုပ်ငန်းများကို ပြန်လည်လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် တွင် တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများ၏ ဆက်တိုက်စည်းရုံးလှုံ့ဆော်မှုများကြောင့် ဗဟိုကေအန်ယူ သတ္တုတွင်းဌာနက ၂၀၁၈၊ မေလတွင် ကုမ္ပဏီ၏ သတ္တုတူးဖော်ခွင့်ပြုမိန့်ကို ပယ်ဖျက်ခဲ့သည်။ အလားတူပင် တက်ကြွ လှုပ်ရှားသူများ၏ စဉ်ဆက်မပြတ်ကမ်ပိန်းများကြောင့် တနင်္သာရီတိုင်း ဒေသကြီးအစိုးရက ၂၀၁၇၊ မေလတွင် မြန်မာမေဖလားဝါးကုမ္ပဏီ၏ လုပ်ငန်းများကို ဆိုင်းငံ့ ခဲ့သည်။⁶⁶ သို့သော်လည်း ကေအန်ယူနှင့် မြန်မာစစ်တပ် အပါအဝင် ဒေသန္တရအစိုးရ အာဏာ ပိုင်များ၊ ကုမ္ပဏီများက ယင်းဆုံးဖြတ်ချက်နှင့် ပြဋ္ဌာန်းချက်များကို လေးစား လိုက်နာခြင်း မရှိခဲ့ပါ။ ဥပမာဆိုရသော် ကေအန်ယူ တပ်မဟာ (၄) ၏ ယခင်ဥက္ကဋ္ဌဟောင်းက ကုမ္ပဏီ ကိုယ်စားလှယ်များနှင့် ဒေသခံလူထုအကြား အစည်းအဝေးများကို စီစဉ်ပေးခဲ့ပြီး၊ ယင်းအစည်း အဝေးများတွင် ကုမ္ပဏီအား လုပ်ငန်းများ ပြန်လည်စတင်ခွင့်ပြုသည့် ပုံစံများ၌ လက်မှတ်ရေး ထိုးရန် လူထုအား တိုက်တွန်းခဲ့သည်။

နှစ်ဖက်အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အလှည့်အပြောင်းက တနင်္သာရီ ၏ နိုင်ငံရေးအခြေအနေကို ပြောင်းလဲစေခဲ့ကြောင်း ထိုဖြစ်ရပ်က ပြသသည်။ မြန်မာအစိုးရနှင့် ကေအန်ယူ တပ်မဟာ (၄) တို့အကြား မဟာမိတ်ဖွဲ့လာမှုက အဓိကအပြောင်းအလဲဖြစ်ခဲ့ပြီး ဘန်းချောင်းသတ္တုတွင်းကို ဖွင့်လှစ်စေနိုင်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း တစ်ချိန်တည်းတွင် သတ္တု တူးဖော်ရေး လုပ်ငန်းများစတင်ခြင်းကြောင့် တက်ကြွသည့် ဒေသခံများဦးဆောင်သည့် နိုင်ငံ ဖြတ်ကျော်လူထုလှုပ်ရှားမှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ ယင်းလှုပ်ရှားမှုများသည် ၎င်းတို့၏ ဆန္ဒထုတ်ဖော်ပြသမှုများမှတစ်ဆင့် အမျိုးသားဥပဒေများနှင့် နိုင်ငံတကာ FPIC စံနှုန်းများ အပေါ် အခြေခံကာ သတ္တုတူးဖော်ရေးလုပ်ငန်းများကို အကြိမ်ကြိမ်ဆိုင်းငံ့စေရန် အစိုးရအာ ဏာပိုင်များထံ စည်းရုံးနိုင်ခဲ့သည်။

သတ္တုတွင်းအားပိတ်ရန် ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် လှုပ်ရှားမှုကို စုစည်းခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ အဖွဲ့ဝင် များတွင် ဌာနေတိုင်းရင်းသားများအခွင့်အရေးနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ကာကွယ်စောင့် ရှောက်သူများဟူသည့် တူညီသည့် နိုင်ငံရေးလက္ခဏာရှိကြသည်။ စင်စစ်အားဖြင့် တီထွင် ဖန်တီးမှုရှိသည့် ဆန္ဒထုတ်ဖော်မှုနည်းလမ်းများက ယင်းအကြောင်းအရာနှစ်ခုကို မှီငြမ်းထား သည်။ သတ္တုတွင်းကို ရင်ဆိုင်စိန်ခေါ်ရန်အတွက် နောက်ကွယ်မှ အရေးပါသည့်အဆိုမှာ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ကို စီမံခန့်ခွဲရာ၌ မိရိုးဖလာ ဌာနေတိုင်းရင်းသား နည်းလမ်းများက ခေတ်မီနည်းလမ်းများထက် ပို၍ရေရှည်တည်တံ့ခိုင်မြဲမှုရှိသည်ဟူသော အချက်ဖြစ်သည်။ ဆန္ဒ ထုတ်ဖော်မှုပုံစံ အချို့တွင် မိရိုးဖလာ ဌာနေတိုင်းရင်းသားများ၏ ယဉ်ကျေးမှုဓလေ့ထုံးစံများကို မှီငြမ်းထားသည်။ တချိန်တည်း တွင်ပင် ရပ်ရွာလူထုသည် နိုင်ငံတကာအထိမ်းအမှတ်နေ့များကို ကျင်းပခဲ့ပြီး ဌာနေတိုင်းရင်းသားများအဖြစ် ၎င်းတို့၏နိုင်ငံရေးလက္ခဏာရပ်များကို ပိုမိုစုစည်း ခိုင်မာညီညွတ်စေခဲ့သည်။ အလားတူပင် လှုပ်ရှားမှု၏ ဥပဒေရေးရာအခြေပြုလှုပ်ရှားမှု ဗျူဟာ တွင် နိုင်ငံတကာဘာသာစကားနှင့် ဌာနေတိုင်းရင်းသားအခွင့်အရေးဆိုင်ရာ ဟောပြောချက် များမှတစ်ဆင့် မြေယာအခွင့်အရေးတောင်းဆိုမှုများကို အလေးထားလုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။⁶⁷ ထို သဘောအရ ၎င်းတို့၏ ဗျူဟာမှာ မြန်မာနိုင်ငံ၏ အခြားအရပ်ဒေသများမှ တက်ကြွလှုပ်ရှားသူ များနှင့် တူညီခြင်း မရှိဘဲကွဲပြားနေသည်။ Dunford က မြန်မာအစိုးရသည် နိုင်ငံတကာအခွင့် အရေးများအား အသိအမှတ်မပြု သည့်အတွက် ယင်းတို့အပေါ်အခြေခံသည့်ဗျူဟာများမှာ မြန်မာနိုင်ငံတွင် အောင်မြင်စွာ အသုံးပြုနိုင်မည် မဟုတ်ဟု ဆိုထားသည်။ အလားတူပင် Prasse-Freeman ကလည်း မြန်မာအခြေခံလူတန်းစားတက်ကြွလှုပ်ရှားသူများသည် ပုံမှန် တရားဝင်အခွင့်အရေးဆိုင်ရာမူဘောင်များကို ဒေသအခြေအနေနှင့် ကိုက်ညီမှုမရှိသည့် အတွက်ငြင်းပယ်ကြသည်ဟု ထောက်ပြထားသည်။⁶⁸

တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများ၏ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ပျက်စီးယိုယွင်းမှုမှတ်တမ်းများတွင် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုစီမံကိန်းများကြောင့်ဖြစ်သော ညစ်ညမ်းမှုများသည် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်နှင့် ဌာနေကရင်တိုင်းရင်းသားများ၏ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းမှုနှင့် ယဉ်ကျေးမှုကို မည်ကဲ့သို့ ခြိမ်း ခြောက်နေပုံကို အလေးထားဖော်ပြထားသည်။ အလားတူပင် ဓလေ့ထုံးတမ်းမြေယာ အခွင့် အရေးနှင့် ဌာနေတိုင်းရင်းသားဖြစ်မှု အကြောင်းများအရ မြေယာတောင်းဆိုမှုကို ပြုလုပ်နိုင်ရန် အတွက် တန်ပြန်မြေပုံရေးဆွဲခြင်းနည်းလမ်းကိုလည်း အသုံးပြုခဲ့သည်။

၂၀၁၂ အပစ်အခတ်ရပ်စဲပြီးနောက် ပေါ်ပေါက်လာသော လူထုလှုပ်ရှားမှုများမှာ ၁၉၉၀ ပြည့်နှစ်များနှင့် ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ်များက ပိုက်လိုင်းများကို ဆန့်ကျင်သည့် ကွန်ရက်ဆန္ဒပြမှုများ နှင့်မတူဘဲ သိသာထင်ရှားစွာ ကွဲပြားပါသည်။ အရေးကြီးဆုံးသော အပြောင်းအလဲမှာ လွတ်လပ်ခွင့်ပိုမိုရရှိလာသည့် နိုင်ငံရေးအခြေအနေများကြောင့် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ပထမဦးဆုံး အကြိမ်အဖြစ် ဆန္ဒထုတ်ဖော်မှုနည်းလမ်းများကို လူအများရှေ့တွင် လုပ်ဆောင်နိုင်ခဲ့ခြင်းဖြစ် သည်။ ထိုအကြောင်းကြောင့်ပင် သတ္တုတွင်းကို ဆန့်ကျင်သည့် လူထုလှုပ်ရှားမှုများတွင် လမ်း များပိတ်ဆို့ခြင်း၊ ဆန္ဒပြခြင်းနှင့် သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲများအပါအဝင် ပိုမိုကျယ်ပြန့်သည့် ဆန္ဒ ထုတ်ဖော်မှု နည်းလမ်းများကို အသုံးပြုနိုင်ခဲ့သည်။ ဆန္ဒထုတ်ဖော်မှုနည်းလမ်းများ ပြောင်းလဲ လာသည်နှင့်အမျှ နိုင်ငံရေးလက္ခဏာသစ်တစ်ရပ်လည်း ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ အပစ်အခတ် ရပ်စဲပြီးနောက်ပိုင်း တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများက မိမိကိုယ်ကိုယ် လူ့အခွင့်အရေးတက်ကြွလှုပ် ရှားသူများအဖြစ်ထက် ဌာနေတိုင်းရင်းသားများ၏ အခွင့်အရေးနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ကာကွယ်စောင့်ရှောက်သူများအဖြစ် သတ်မှတ်ပုံဖော်လာခဲ့ကြသည်။

လှုပ်ရှားမှုတွင် ရှိပြီးသား ဆန္ဒထုတ်ဖော်မှုနည်းလမ်းများကိုလည်း အသုံးပြုခဲ့သည်။ ပထမ ဦးစွာ ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှုများအား မှတ်တမ်းတင်ခြင်း၊ အသိပညာပေးရန်အတွက် မီဒီယာအသုံး ပြုခြင်း၊ ကွန်ရက်တည်ဆောက်ခြင်းနှင့် ဥပဒေရေးရာအခြေပြုလှုပ်ရှားမှုများ အပါအဝင် ပိုက် လိုင်းအား ဆန့်ကျင်သည့် တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများ အသုံးပြုခဲ့သော နည်းလမ်းများကိုလည်း ပိုမိုကောင်းမွန်အောင် လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ မည်သို့ပင်ဆိုစေကာမူ မိမိကိုယ်ကို ဌာနေတိုင်းရင်း သားများ၏ အခွင့်အရေးများကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်သူများ အဖြစ်သတ်မှတ်သည့် အပြောင်းအလဲသည် ပုံစံထပ်နေသည့်တိုင် မတူကွဲပြားသော ဆန္ဒထုတ်ဖော်သည့် နည်းလမ်း တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ပိုမိုများပြားလာသော နိုင်ငံတကာလူ့ခွင့်အရေးအဖွဲ့များကလည်း ဌာနေ တိုင်းရင်းသားများကို ကာကွယ်ရန်အတွက် အထူးရေးဆွဲထားသည့် ဥပဒေရေးရာ အခြေခံ သဘောတရားများနှင့် စံနှုန်းများကို အသေးစိတ် ရှင်းလင်းဖော်ပြပေးခဲ့ကြသည်။⁶⁹ တစ်ချိန် တည်း၌ပင် နိုင်ငံတကာစာချုပ်စာတမ်းများကလည်း ဌာနေတိုင်းရင်းသားများပိုင်ဆိုင်ရာ အခွင့် အရေးများစွာတို့ကို အသိအမှတ်ပြုလာခဲ့ကြသည်။ ရလဒ်အနေဖြင့် နိုင်ငံတကာ အဆင့်တွင် ဌာနေတိုင်းရင်းသားများ၏ အခွင့်အရေးများကို အခြေခံထားသည့် စနစ်တစ်ရပ် တဖြည်းဖြည်း ပေါ်ပေါက်လာသည်။ တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများက မြေယာအခွင့်အရေးများကို တောင်းဆိုရန်နှင့် အစိုးရအာဏာပိုင်များ၊ ကုမ္ပဏီများနှင့် နိုင်ငံတကာ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရေး အေဂျင်စီများ အား ယှဉ်ပြိုင်ရင်ဆိုင်ရန်အတွက် ယင်းစနစ်ကို ဆန္ဒထုတ်ဖော်မှုနည်းလမ်းတစ်ရပ်အဖြစ် ဗျူဟာကျကျ ချမှတ်ကျင့်သုံးခဲ့ကြသည်။⁷⁰ ထိုသို့လုပ် ဆောင်ရသည့် အကြောင်းအရင်းများစွာ ရှိခဲ့သည်။

ပထမဦးစွာ မြေပြင်ရှိ အာဏာအရှိဆုံးနှင့် ယုံကြည်စိတ်အချရဆုံး အစိုးရအာဏာပိုင် ဖြစ်သည့် ကေအန်ယူက ၎င်း၏ မြေယာနှင့် သစ်တောမူဝါဒ၌ နိုင်ငံတကာ ဌာနေတိုင်းရင်းသား များ အခွင့်အရေးကို တရားဝင်အသိအမှတ်ပြုခဲ့သည်ဖြစ်ရာ လူထု၏ တောင်းဆိုမှုများကို တရားဝင်ဖြစ်စေပြီး အကာအကွယ်လည်း ရစေခဲ့သည်။ ဒုတိယအနေဖြင့် ရေပန်းစားလာသော ဌာနေတိုင်းရင်းသားများ အခွင့်အရေးဆိုင်ရာ နိုင်ငံတကာစံနှုန်းများက ထိုင်း East Star ကုမ္ပဏီ ကဲ့သို့သော နိုင်ငံတကာရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူများအပေါ် လွှမ်းမိုးမှုများ ရှိလာခဲ့သည်။ တစ်ချိန်တည်း၌ ပင် မြန်မာ့ပြည်တွင်းဥပဒေမူဘောင်များကလည်း မြေယာသိမ်းပိုက်မှုနှင့် အခွင့်အရေးချိုး ဖောက်မှုများကို အကာအကွယ်ပေးထားခြင်းမရှိတော့ပေ။ တတိယအနေဖြင့် ICCA အစုအဖွဲ့ ကဲ့သို့သော နိုင်ငံတကာ အခွင့်အရေးအခြေခံကွန်ရက်များနှင့်လည်း မဟာမိတ်ဖွဲ့စည်းလာနိုင် ခဲ့သည်။⁷¹ သို့သော်လည်း ပေါခလိုး သတ္တုတွင်းကို ဆန္ဒပြခဲ့သည့်ဖြစ်ရပ်တွင် ဖော်ပြထားသကဲ့ သို့ပင် အဆိုပါဗျူဟာမှာ တပ်မဟာ (၄) ခေါင်းဆောင်များ၏ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ပိုင်ခွင့်ကြောင့် တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းသာ အောင်မြင်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း အောင်မြင်သည့် သာဓကများလည်း များစွာရှိပါသည်။ ဥပမာဆိုရသော် တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီးရှိ ကရင်လူထု၏ ကိုယ်စား Conservation Alliance Tanawthari (CAT) က ကမ္ဘာ့ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာရန်ပုံငွေ အဖွဲ့နှင့် UNDP က ငွေကြေးပံ့ပိုးပေးထားသည့် Ridge to Reef စီမံကိန်းကို ဆန့်ကျင်သည့် တရားဝင် ကန့်ကွက်ချက်ကို တင်သွင်းနိုင်ခဲ့သည်။⁷² အဆိုပါစီမံကိန်းတွင် ကျေးရွာပေါင်း (၂၂၅) ရွာ ပါဝင်သည့် မြေဧက (၃ ဒသမ ၅) သန်းခန့်ရှိ ဒေသကို အဆိုပြုထားသည်။ ယင်းစီမံကိန်းကို FPIC ချိုးဖောက်မှုကြောင့် ၂၀၁၈ ဒီဇင်ဘာလ (၂၆) ရက်နေ့တွင် ဆိုင်းငံ့ခဲ့ပြီး စစ်တပ်အာဏာ သိမ်းမှုနှင့် လုံခြုံရေးအ‌ခြေအနေများ ဆိုးရွားလာမှုများကြောင့် ၂၀၂၄ ဧပြီလတွင် တရားဝင် ဖျက်သိမ်းခဲ့သည်။⁷³

တတိယကာလ ။ ။ အာဏာသိမ်းတစ်ဆစ်ချိုးအပြောင်းအလဲ

၂၀၂၁ ဖေဖော်ဝါရီလ (၁) ရက်နေ့တွင် မြန်မာစစ်တပ်ခေါင်းဆောင်များက အာဏာသိမ်းခဲ့သည့် အတွက် ဆန္ဒပြမှုများ အနှံ့အပြားပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ စစ်တပ်က ဆန္ဒပြမှုများကို အကြမ်း ဖက်ဖိနှိပ်မှုဖြင့် တုံ့ပြန်ခဲ့သည်။⁷⁴ ထို့ကြောင့် နိုင်ငံရေးသမားများနှင့် အရပ်သားများ၊ စီအက်အို များနှင့် လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အသစ်နှင့် အဟောင်းများ ကွဲပြားစုံလင်စွာပါဝင်သည့် တော်လှန် ရေးလှုပ်ရှားမှုတစ်ရပ် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ယင်းအချက်မှာ မြန်မာ့ နိုင်ငံရေးအခြေအနေအား အခြေခံကျကျပြန်လည်ဖွဲ့စည်းသည်သာမက အစိုးရအာဏာကျင့်သုံးနိုင်မှု မြေပြင်အနေ အထားကို ပြန်လည်ပုံဖော်သတ်မှတ်လိုက်ခြင်းဖြစ်သည်။⁷⁵ စစ်တပ်က တိုင်းပြည်၏ အစိတ် အပိုင်းများစွာကို ထိန်းချုပ်ထားဆဲဖြစ်သည့်တိုင် ၎င်း၏ နယ်မြေထိန်းချုပ်ရန်ကြိုးပမ်းမှုမှာ ပိုမိုပြင်းထန်အစွန်းရောက်လာပြီး တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များ၏ ထိန်းချုပ်နယ်မြေသည် သိသိသာ သာပင် ပိုမိုတိုးပွားလာလျက်ရှိသည်။⁷⁶

အာဏာသိမ်းမှုကြောင့် တနင်္သာရီတွင် သိသိသာသာဂယက်ရိုက်ခတ်မှုများ ရှိခဲ့ပြီး သဘာ ဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများ၏ လုပ်ဆောင်ပုံအပေါ်လည်း နက်ရှိုုင်းစွာ သက်ရောက်မှုရှိလာသည်။ တနင်္သာရီတွင် စစ်အုပ်ချုပ်ရေး ပြန်လည်စတင်လာခြင်းနှင့် အဖွဲ့ အစည်းအသစ်များ ဝင်ရောက်လာခြင်းတို့ကြောင့် အစိုးရအာဏာကျင့်သုံးနိုင်မှု မြေပြင်အခြေ အနေမှာ သိသိသာသာ ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ အစိုးရအာဏာကျင့်သုံးနိုင်မှု အခြေအနေမှာ အဖွဲ့အစည်းများစွာက နယ်မြေအသေးများကို အသီးသီးအုပ်စိုးကြသည့်အဖြစ်သို့ အစိတ်စိတ် ကွဲထွက်သွားခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲများ၏ ရေချိန်နှင့် အလျဉ်အရ အစိုးရအာဏာကျင့်သုံးနိုင်မှုနှင့် နယ်မြေထိန်းချုပ်မှုတို့သည်လည်း ပြောင်းလဲနေရာ အခြေအနေမှာ အရှိန်အဟုန်ဖြင့် ပြောင်းလဲ လျက်ရှိသည်။ အဓိကအဖွဲ့အစည်းများမှာ ကေအန်ယူ၊ ကေအန်ယူခွဲထွက်အဖွဲ့ဖြစ်သည့် ကော် သူးလေတပ်မတော် (ကေအန်အယ်လေ)⁷⁷၊ ပီဒီအပ်ဖ်တပ်ဖွဲ့များ⁷⁸၊ ဒေသကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ များ၊ အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ (အန်ယူဂျီ) နှင့် စစ်တပ်တို့ဖြစ်ကြသည်။ ကေအန်ယူနှင့် မြန်မာစစ်တပ်ကို ယှဉ်ပြိုင်ရန်အတွက် အန်ယူဂျီက ဒေသအချို့တွင် လူသားချင်းစာနာထောက် ထားမှုဆိုင်ရာ အကူအညီများပေးအပ်ပြီး ဒေသန္တရအုပ်ချုပ်ရေးစနစ်များကို ထူထောင်ရန် ကြိုး ပမ်းသည်။ သို့သော်လည်း အန်ယူဂျီ၌ စွမ်းဆောင်ရည်အကန့်အသတ်သာရှိသည်။

အာဏာသိမ်းမှုကြောင့်ဖြစ်ပေါ်လာသော အလှည့်အပြောင်းကြောင့် လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ အသစ်များစွာတို့သည် နယ်မြေငယ်များကိုသာ ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သော်လည်း မြန်မာစစ်တပ်၏ အာဏာနှင့် စွမ်းဆောင်ရည် ကျဆင်းမှု နောက်ဆက်တွဲကြောင့် ကေအန်ယူက ရောနှောအုပ် ချုပ်သည့်နယ်မြေများစွာတို့ကို သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။⁷⁹ ဥပမာအားဖြင့် မြေယာအခွင့်အရေးများ ကို အသိအမှတ်ပြုပေးခြင်း၊ လုံခြုံရေးပေးခြင်းတို့ဖြင့် ကေအန်ယူက အဆိုပါနယ်မြေများကို စတင်၍ အုပ်ချုပ်လာခဲ့သည်။ လုံခြုံရေးအရ ဆောင်ရွက်မှုအနေဖြင့် ကေအန်ယူ၊ ကေအန်အယ် အေက ၎င်း၏ နယ်မြေအတွင်း ဝင်ရောက်၊ ထွက်ခွာသူများအား စာရင်းသွင်းနိုင်ရန်နှင့် ပြင်ပမှ လူများအား ဝင်ရောက်ခွင့်ကန့်သတ်နိုင်ရန်အတွက် လုံခြုံရေးစစ်ဆေးဂိတ်များစွာကို ထားရှိ လာသည်။ ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုပေးနေသည့် ရပ်ရွာအခြေပြုအဖွဲ့အစည်းတစ်ခုမှ ခေါင်းဆောင်တစ်ဦးက ၎င်း၏နယ်မြေအတွင်း အသွားအလာကန့်သတ်မှုနှင့် ပတ်သက်၍ စိတ်ပျက်ရကြောင်းကို အောက်ပါအတိုင်း ပြောပြခဲ့သည်။

ကျွန်တော့်ရွာကနေ မြို့ကိုရောက်ဖို့ကေအန်အယ်အေ၊ စစ်တပ်နှင့် ပီဒီအက်ဖ် ဂိတ်တွေ အပါအဝင် စစ်ဆေးရေးဂိတ် (၁၉) ခုကို ဖြတ်ရတယ်။⁸⁰

အဖွဲ့အစည်းများသည် လူသားချင်းစာနာထောက်ထားမှုဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်ချက်များ လုပ်ကိုင်ရန်အတွက်ကိုပင် ကေအန်ယူထံမှ ခွင့်ပြုချက်လိုအပ်သည်။ ထားဝယ်အခြေစိုက် လူသားချင်းစာနာထောက်ထားမှုဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုမှ ကရင်လူမျိုး ပရိုဂရမ်မန်နေဂျာ တစ်ဦးက အောက်ပါအတိုင်းပြောပြသည်။

ကေအန်ယူနယ်မြေမှာရှိတဲ့ ရွာတစ်ရွာရွာကို ရောက်တဲ့အခါ ကျွန်တော်တို့ ဝန်ထမ်းက ကျွန်တော်တို့ရဲ့ နာမည်တွေ စာရင်းပေးဖို့၊ လုပ်ဆောင်မယ့် လုပ် ငန်းတွေကို အသေးစိတ်နှင့် ရပ်ရွာထဲမှာ ဘယ်နှရက်နေမယ်ဆိုတာတွေကို အသိပေးဖို့ ဒေသအာဏာပိုင်တွေကို ရုံးမှာ သွားတွေ့ရပါတယ်။ ကျွန်တော် တို့ ကိုယ်တိုင် ကရင်လူမျိုးတွေဖြစ်ပြီး ပဋိပက္ခကြောင့် စစ်ရှောင်တွေကို လာ ကူညီကြတဲ့သူတွေ ဖြစ်တာတောင်မှ ဘယ်နေ့မှာ ရပ်ရွာကနေပြန်မယ်ဆို တာကိုပါ သူတို့ဆီ အကြောင်းကြားရပါတယ်။⁸¹

ထိုသို့သောကန့်သတ်ချက်များမှာ အရပ်သားပြည်သူများအတွက် ကြမ်းတမ်းသည်ဟု ယူဆရသော်လည်း ကေအန်ယူအတွက်မူ လုံခြုံရေးနှင့် နယ်မြေထိန်းချုပ်မှုအတွက် အဓိက သော့ချက်ဖြစ်သည်။ အာဏာသိမ်းပြီးချိန်မှစတင်ကာ တနင်္သာရီရှိ သဘာဝသယံဇာတထုတ် ယူမှုမှာ စစ်တပ်ထိန်းချုပ်ဒေသတွင်ရော တော်လှန်ရေးထိန်းချုပ် ဒေသတွင်ပါ မြင့်တက်လာခဲ့ သည်။⁸² တနင်္သာရီအနှံ့အပြားတွင် ကုမ္ပဏီများက စစ်အစိုးရနှင့်ဖြစ်စေ ကေအန်ယူနှင့် ဖြစ်စေ ပူးပေါင်းလုပ်ဆောင်သည့် အသေးစားနှင့် အလတ်စား သတ္တုတူးဖော်မှုများ တိုးလာခဲ့သည်။ တနင်္သာရီ လူထု၏ အသံကို ထုတ်ပေးရန်အတွက် ၂၀၁၃ တွင် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည့် Dawei Watch က တနင်္သာရီ သဘာဝကြိုးဝိုင်းနယ်မြေရှိ သတ္တုတွင်းဧရိယာတစ်ခု၌ ရွှေတူးဖော်မှု ဆယ်ဆ အထိတိုးလာကြောင်း အစီရင်ခံစာထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။⁸³ ထို့သို့တူးဖော်မှုများကြောင့် သစ်တော များပျက်စီးခဲ့ပြီး ရေအရင်းအမြစ်များ ညစ်ညမ်းခဲ့ရသည်။ သို့တိုင် ဒေသခံရွာသားများက ဆန္ဒ မပြရဲကြပါ။ ယခင် ဆည်ဆန့်ကျင်ရေးလှုပ်ရှားမှုတွင် ပါဝင်ခဲ့သည့် ကရင်အမျိုးသမီးတစ်ဦးက “ရွှေတူးတာကို ဒေသခံလက်နက်ကိုင်အာဏာပိုင်တွေက ခွင့်ပြုပေးထားပြီး မြစ်ရေညစ်ညမ်းမှု တွေ ဖြစ်နေရတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဒေသခံရွာသားတွေအနေနဲ့ ဆန္ဒပြနိုင်တဲ့နေရာ မရှိဘူး။” ဟု ဆိုသည်။⁸⁴

အလားတူပင် တက်ကြွလှုပ်ရှားသူနှင့် ရပ်ရွာလူထုခေါင်းဆောင်ဟောင်းတစ်ဦးကလည်း ဤသို့ ပြောကြားခဲ့သည်။

ကျွန်တော်တို့ဒေသမှာ အာဏာသိမ်းပြီးကတည်းက သတ္တုတူးတာနဲ့ သစ် ခုတ်တာတွေလိုမျိုး သဘာဝသယံဇာတ တူးဖော်ထုတ်ယူတာတွေ တစ်ရှိန် ထိုးမြင့်တက်လာတယ်။ အာဏာမသိမ်းမီတုန်းက အဲဒီလိုလုပ်တာတွေကို ကျွန်တော်တို့ တားဆီးနိုင်ခဲ့တယ်။ ခုတော့ သူတို့တွေကို တားဖို့ အင်အား မရှိတော့ပါဘူး။⁸⁵

နေထိုင်သူများက လစဉ်အခွန်ပေးဆောင်နေရသည့် စစ်တပ်အုပ်ချုပ်သည့် ဒေသများတွင် လည်း သတ္တုတူးဖော်ခွင့်ပြုချက်များ ပိုမိုများပြားလာသည်။⁸⁶ ထို့ပြင် အသစ်ဖွဲ့စည်းလိုက်သည့် ကေအန်အယ်အေကလည်း စစ်အစိုးရကို အနိုင်တိုက်ရန်ထက် စီးပွားရေးအကျိုးစီးပွားကို ဦးစားပေးကာ ကေအန်အယ်လေ တပ်မဟာ (၄) နှင့် မြေပြင်တွင် ယှဉ်ပြိုင်လာသည်။⁸⁷ ကေ အန်အယ်လေ တပ်မဟာ (၄) နှင့် ကေတီအယ်အေတို့အကြား ဒေသတွင်းနယ်မြေထိန်းချုပ်မှု အတွက် ပဋိပက္ခ ပိုမိုပြင်းထန်လာခဲ့ပြီး ကေတီအယ်အေက ၂၀၂၃ တွင် ကေတီအယ်အေ အခြေ စိုက်စခန်းကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ကရင်အခြေစိုက်လက်နက်ကိုင် အဖွဲ့များအကြား အားပြိုင်မှု များကြောင့် အရပ်သားပြည်သူများမှာ နှစ်ဖက်စလုံးက ရန်သူဘက်နှင့် ပူးပေါင်း သည်ဟူ၍ စွပ်စွဲကာ ခြိမ်ခြောက်ခြင်း၊ ဖမ်းဆီးခြင်းနှင့် သတ်ဖြတ်ခြင်းများကိုပင် ခံကြရပြီး၊ ဆိုးရွားသည့် အကျိုး ဆက်များကို ကြုံတွေ့ခံစားကြရသည်။⁸⁸

ပြင်းထန်သည်ပဋိပက္ခများ ပြန်လည်ဖြစ်ပွားလာသည့်အတွက် လူထုအကြားဆန္ဒပြခြင်း မှာ မယုံနိုင်လောက် အောင်ပင် အန္တရာယ်များလာသည်။ ယခင်က အစိုးရနှင့် စီးပွားရေး အကျိုးစီးပွားများအား လူသိရှင်ကြား ဆန့်ကျင်မှုများတွင် ပါဝင်ပတ်သက်ခဲ့မှုကြောင့် တက်ကြွ လှုပ်ရှားသူများစွာတို့မှာ နိုင်ငံစွန့်ခွါထွက်ပြေးကြရသည်။ အခြားသူများသည်လည်း ကေအန်ယူ ထိန်းချုပ်ထားသည့် သစ်တောဖုံးလွှမ်းဒေသများသို့ ထွက်ပြေးကြရသည်။ ဒေသခံ သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေး အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု၏ ကရင်ခေါင်းဆောင်တစ်ဦးက “အာဏာသိမ်း ပြီးတော့ ကျွန်တော်တို့အဖွဲ့ကို ဖျက်သိမ်းကြောင်း ကြေညာခဲ့ရတယ်။ စစ်တပ်က လာစစ်မှာကို စိုးရိမ်ခဲ့ကြရတယ်။ ကျွန်တော်လည်း မြို့ကနေ ရွှေ့ပြီး နောက်ဆုံးတောထဲမရောက်ခင်အထိ တစ်နေရာပြီး တစ်နေရာ ပြောင်းနေခဲ့ရတယ်” ဟု ပြောပြသည်။⁸⁹

အရေးကြီးသည့်အချက်မှာ တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများစွာတို့သည် လူသားချင်းစာနာမှုဆိုင် ရာ အကူအညီပေးရေးလုပ်ငန်းများတွင် ပါဝင်ဆောင်ရွက်ကြကာ အခြားတက်ကြွလှုပ်ရှားသူ များသည်လည်း နိုင်ငံရေးအရ ပိုမိုတက်ကြွတော်လှန်လာကြပြီး ကြီးထွားလာသည့် လက်နက် ကိုင်တော်လှန်ရေး၌ ပါဝင်လာကြသည်။ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းများ၏ အဖွဲ့ဝင်များက တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများကွန်ရက်ကို တည်ထောင်ကာ သဘာဝသယံဇာတ ထုတ်ယူမှုများအား စောင့်ကြည့်ရေးနှင့် ဖက်ဒရယ်စနစ်ဆိုင်ရာ သင်တန်းပေးခြင်းများကို ဆောင်ရွက်ကြသည်။ လူသိရှင်ကြားဆန့်ကျင်မှုများလုပ်ရန်မှာ အန္တရာယ်များသည့်အတွက် အွန်လိုင်း၌သာ တွေ့ဆုံ၊ စည်းရုံး၊ စီစဉ်ဆောင်ရွက်ကြသည်။ ဒေသခံအဖွဲ့အစည်းတစ်ခုမှ ထားဝယ်အမျိုးသမီး ညွှန်ကြားရေးမှူးတစ်ဦးက အာဏာသိမ်းမှုကြောင့် ၎င်းတို့၏ ဆောင်ရွက် ချက်များ ပြောင်းလဲလာရပုံကို အောက်ပါအတိုင်း မှတ်ချက်ပြုသည်။

လက်တလောမှာ ကျွန်မတို့အနေနဲ့ သယံဇာတ စီမံအုပ်ချုပ်မှုတွေကို စောင့်ကြည့်လေ့ လာတာ၊ သုတေသနပြုစုတာ၊ အသိပညာပေးတာ၊ ဖက်ဒရယ်နဲ့ပတ်သက်ပြီး သင်တန်းပေးတာ၊ လူသားချင်းစာနာမှုဆိုင်ရာ အရေးပေါ်တုံ့ပြန်ဆောင်ရွက်ပေးတာ စတာတွေကို လုပ်ဆောင်နေ ပါတယ်။ မြေပြင်မှာ မလုပ်နိုင်ကြတော့တဲ့အတွက် ဒစ်ဂျစ်တယ်စနစ်ကို အခြေခံပြီး အွန်လိုင်း မှာပဲ အဓိက စီစဉ်ဆောင်ရွက်ကြပါတယ်။⁹⁰

သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာလှုပ်ရှားမှုများအား ယခုအခါ၌ လူငယ်များက ဦးဆောင်လာ ရာ သိသာထင်ရှားသည့် မျိုးဆက်အပြောင်းအလဲတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ပထမမျိုးဆက် ခေါင်း ဆောင်များစွာတို့မှာ မဖြစ်မနေ ပြည်တွင်းမှပြောင်းရွှေ့သွားရခြင်းကြောင့်လည်း တစ်စိတ် တစ် ဒေသပါဝင်သည်။ အဖွဲ့အစည်းများသည် ရပ်ရွာလူထုကို အခြေခံသည့်ဒေသခံများနှင့် စေတနာ့ လုပ်အားပေးများမှတစ်ဆင့် လုပ်ငန်းများဆောင်ရွက်ကြသည်။ ကြိုတင်ကာကွယ်သည့်အနေ ဖြင့် အဖွဲ့အစည်း အမည်ပြောင်းလဲခြင်း၊ အမည်ဝှက်များအသုံးပြုခြင်း အစရှိသည့် ဗျူဟာ အသစ်များကိုလည်း တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများက ကျင့်သုံးခဲ့ကြသည်။ ထို့ပြင် နိုင်ငံအတွင်းရှိ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာအဖွဲ့အစည်းများက ၎င်းတို့၏ရုံးများကို ပိတ်လိုက်ကြပြီး ဝန်ထမ်း များက ထိုင်းနိုင်ငံမှဖြစ်စေ၊ စစ်အစိုးရထိန်းချုပ်ထားခြင်းမရှိသော ဒေသများမှဖြစ်စေ လုပ်ကိုင် ဆောင်ရွက်ကြသည်။

လူသားချင်းစာနာထောက်ထားမှုဆိုင်ရာနှင့် နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားမှုများ ပိုမိုတိုးလာပြီး နိုင်ငံ တကာအဖွဲ့အစည်းများ အနေဖြင့်လည်း ခရီးသွားလာရေးအခက်အခဲများ၊ လုံခြုံရေး စိုးရိမ် ချက်များကြောင့် မြေပြင်လုပ်ငန်းများ ဆောင်ရွက်နိုင်ခြင်း မရှိတော့သည်ဖြစ်ရာ အဆိုပါ အဖွဲ့ အစည်းများ၏ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ လုပ်ငန်းများအတွက် ရန်ပုံငွေခွဲဝေရရှိမှုများ လည်း လျော့နည်းသွားသည်။⁹¹လူထုလှုပ်ရှားမှုများအား အာဏာသိမ်းပြီးနောက် နောက်ခံ အခြေအနေအသစ်နှင့် လိုက်လျောညီထွေမှုရှိစေရေး ဆောင်ရွက်ခဲ့ရပုံကို အောက်တွင် သဘာဝဓာတ်ငွေ့ပိုက်လိုင်းစီမံကိန်းနှင့်ဆက်စပ်သည့် ဖြစ်ရပ်တစ်ခု၌ ဖော်ပြထားသည်။

ဖြစ်စဉ် (၃)။ သွေးစွန်းငွေဖြတ်တောက်ရေးလှုပ်ရှားမှု

သွေးစွန်းငွေဖြတ်တောက်ရေးလှုပ်ရှားမှုသည် မြန်မာလူငယ်တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများ ဦးဆောင် သည့် အွန်လိုင်းပေါ်၌ အဓိကလုပ်ဆောင်နေသော နိုင်ငံတော်အဆင့် လူထုလှုပ်ရှားမှုတစ်ခုဖြစ် သည်။ အဖွဲ့ဝင်များတွင် လူမှုရေးနှင့် နိုင်ငံရေး တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများ၊ ဒီမိုကရေစီလိုလား သူများ၊ အလုပ်သမားနှင့် ကျောင်းသားသမဂ္ဂဝင်များ ပါဝင်ပြီး၊ မြန်မာနိုင်ငံ ဒေသအသီးသီးနှင့် ကမ္ဘာ့နိုင်ငံအရပ်ရပ်၌ အခြေချနေထိုင်နေကြသော မြန်မာနိုင်ငံသားဖြစ်ကြသည်။ တနင်္သာရီ လူထုသည်လည်း တစ်ဦးချင်းအနေဖြင့် လှုပ်ရှားမှုတွင် ပါဝင်ကြသည်။ အဆိုပါလှုပ်ရှားမှုသည် သပိတ်ကော်မတီများနှင့် လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုကို အပြင်းအထန် ခံစားကြရသည့် ရပ်ရွာ လူထုအပါအဝင် ပြည်တွင်းမှ အဖွဲ့အစည်းမျိုးစုံတို့နှင့်လည်း ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်လျက်ရှိသည်။ ပြင်ပအဖွဲ့အစည်းများတွင် ERI၊ Thai Extraterritorial Obligation-Watch Working Group၊ Inclusive Development International နှင့် Alternative ASEAN Network on Burma တို့ ပါဝင်ကြသည်။ အာဏာသိမ်းမှုမတိုင်မီ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ လှုပ်ရှား မှုများနှင့် မတူသည့် အရေးကြီးသောကွာခြားချက်မှာ သွေးစွန်းငွေဖြတ်တောက်ရေး လှုပ်ရှားမှု ၏ ခေါင်းဆောင်များတွင် အမျိုးသမီးငယ်များ ပါဝင်ကြခြင်းဖြစ်သည်။ လှုပ်ရှားမှု၏ အလုံးစုံ သော ရည်မှန်းချက်မှာ မြန်မာစစ်တပ်၏ ဝင်ငွေကို ဖြတ်တောက်ရန်ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ လှုပ် ရှားမှုများသည် TotalEnergies (ပြင်သစ်)၊ Chevron (အမေရိကန်) နှင့် PTTEP (ထိုင်းနိုင်ငံ ပိုင် ရေနံလုပ်ငန်း၏ လုပ်ငန်းခွဲတစ်ခု) တို့အပါအဝင် ပိုက်လိုင်း၌ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံထားကြသော နိုင်ငံခြားရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူများအား ပစ်မှတ်ထားကာ ၎င်းတို့၏ မြန်မာနိုင်ငံတွင်း လုပ်ငန်းများကို လျှော့ချရန်တောင်းဆိုထားသည်။ ၎င်းတို့၏ အဓိကအဆိုမှာ ပိုက်လိုင်းမှရရှိသော ဝင်ငွေများ သည် စစ်တပ်အား ရန်ပုံငွေထောက်ပံ့ပေးနေပြီး လူ့အခွင့်အရေးချိုးဖောက်မှုများကို ပံ့ပိုးပေးနေ သည်ဟူ၍ ဖြစ်သည်။⁹² လှုပ်ရှားမှုက နိုင်ငံတကာလူ့အခွင့်အရေးဥပဒေနှင့် တာဝန်ယူမှုရှိသော စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများဖြစ်စေရေး လမ်းညွှန်ချက်များကို လေးစားလိုက်နာရန် တိုက်တွန်းထား သည်။ သို့သော်လည်း ဆက်လက်ဖြစ်ပွားနေသည့် လက်နက်ကိုင်ပဋိပက္ခများနှင့် စစ်အစိုးရက ၎င်း၏ အတိုက်အခံရန်ဘက်များအပေါ် အကြမ်းဖက်ဖိနှိပ်မှုများကြောင့် လှုပ်ရှားမှုမှာ အဓိက အားဖြင့် အွန်လိုင်းဖြစ်စဉ်တစ်ခုအဖြစ်သာ တည်ရှိရာ စီစဉ်သူတစ်ဦးက “စစ်အစိုးရအောက်မှာ ဝေဖန်ဖို့၊ ဆန့်ကျင်ဖို့၊ အခွင့်အရေးတွေကို ကျင့်သုံးဖို့ နိုင်ငံရေးအရ ဖြစ်နိုင်ခြေလုံးဝ မရှိပါဘူး။ အဲဒီလိုလုပ်ဖို့ အွန်လိုင်းလှုပ်ရှားမှုကသာ ဘေးကင်းလုံခြုံမှုအရှိဆုံး နည်းလမ်းဖြစ်ပါတယ်” ဟု မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။⁹³

အဆိုပါလှုပ်ရှားမှုတွင် နိုင်ငံခြား ငွေလုံးငွေရင်းနှင့် စစ်အစိုးရ၏ ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်မှု များအကြား ဆက်စပ်မှုကို နိုင်ငံတကာက သတိပြုသိရှိလာစေမည့် ဆန္ဒထုတ်ဖော်မှု နည်းလမ်း များစွာကို အသုံးပြုထားပါသည်။ လူများစွာ ပါဝင်လက်မှတ်ရေးထိုးထားသည့် အသနားခံစာ များ၊ အွန်လိုင်းနှင့် မြေပြင်ဆန္ဒပြပွဲများ၊ ဆွေးနွေးပွဲများ၊ သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲများနှင့် ဓာတ်ပုံ ကမ်ပိန်းများ ပါဝင်သည်။ သွေးစွန်းငွေဖြတ်တောက်ရေးလှုပ်ရှားမှု၏ အကြံပေးက အောက်ပါ အတိုင်းပြောကြားသည်။

အဖွဲ့အနေနဲ့ Twitter (ယခု X) မှာ update တွေတင်၊ ဖေ့စ်ဘုတ်မှာလည်း သတင်းအချက်အလက်တွေ မျှဝေပြီး လူများစွာ ပါဝင်လက်မှတ်ရေးထိုးနိုင် မယ့် အွန်လိုင်းအသနားခံစာတစ်စောင်ကို ဆောင်ရွက်ထားပါတယ်။ ⁹⁴

ဆန္ဒထုတ်ဖော်မှုနည်းလမ်းအချို့ကို မြေပြင်၌လည်း လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ထားဝယ်မှ ဒီမိုကရေစီလှုပ်ရှားမှုသပိတ်ကော်မတီက တော်လှန်ရေးကို အားပေးသော၊ သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင်အရေးကို လိုလားသော သတင်းစကားများကို ကိုင်ဆောင်ထားသည့် လူငယ် များ၏ ချီတက်ပွဲကို စီစဉ်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း စစ်တပ်ထိန်းချုပ်မှု ပြင်ပရှိနေရာတစ်ခု၌သာ လုပ်ဆောင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။⁹⁵ နောက်ပိုင်းတွင် လှုပ်ရှားမှုသည် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူများ၏ တာဝန် ဝတ္တရားများနှင့်စပ်လျဉ်း၍ နိုင်ငံတကာစီးပွားရေးလုပ်ငန်းကြီးများအတွက် OECD လမ်းညွှန် ချက်များ⁹⁶အား လိုက်နာမှုမရှိဟူ၍ စွပ်စွဲကာ အမေရိကန်၊ ဗြိတိန်နှင့် နယ်သာလန် အစိုးရများ ထံသို့ တရားဝင်တိုင်ကြားစာများပေးပို့ခဲ့ပြီး ရှယ်ယာရှင်များထံသို့လည်း လူများစွာ ပါဝင် လက်မှတ်ရေးထိုးထားကာ အသနားခံစာ တိုက်ရိုက်တင်ပြခဲ့သည်။ ၂၀၂၂ မေလ (၄) ရက်နေ့ တွင် ရေနံနှင့် သဘာဝဓာတ်ငွေ့တို့မှ ရရှိသည့်ဝင်ငွေများ စစ်တပ်ထံသို့ ရောက်မသွားစေရန် တားဆီးနိုင်ရေးအတွက် မြန်မာ့ရေနံနှင့် သဘာဝဓာတ်ငွေလုပ်ငန်းအား အရေးယူပိတ်ဆို့မှုများ ချမှတ်ရန် အမေရိကန်အစိုးရထံသို့ တိုက်တွန်းသည့် အိတ်ဖွင့်ပေးစာတစ်စောင်ကို မြန်မာနှင့် နိုင်ငံတကာ အရပ်ဘက်အဖွဲ့အစည်း (၆၃၇) ဖွဲ့၏ မဟာမိတ်အဖွဲ့က လူပေါင်း (၂၂၀,၀၀၀) လက်မှတ်ရေးထိုး ထောက်ခံမှုဖြင့် ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။⁹⁷ အဆိုပါခိုင်မာသည့်စည်းရုံး လှုံ့ဆော်မှု ကို တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် အမေရိကန်က လှုပ်ရှားမှု၏တောင်းဆိုမှုများနှင့်အညီ ၂၀၂၃ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် မြန်မာ့ရေနံနှင့်သဘာဝဓာတ်ငွေ့လုပ်ငန်း (MOGE) ကို အရေးယူပိတ် ဆို့ခဲ့သည်။ အဆိုပါစည်းရုံး လှုံ့ဆော်ကြိုးပမ်းချက်များနှင့် နောက်ဆက်တွဲ အရေးယူပိတ်ဆိုမှု များအကြား ဆက်စပ်မှုကို မီဒီယာများက အလေးပေး ဖော်ပြခဲ့ကြသည်။⁹⁸

Total နှင့် Chevron ကုမ္ပဏီများလည်း မြန်မာနိုင်ငံမှ ထွက်ခွာခဲ့ကြသည်။⁹⁹ သို့သော် လည်း ထို့သို့ ထွက်ခွာကြသည့်နောက်တွင် PTTEP က အစုရှယ်ယာများကို ရယူကာ သဘာဝ ဓာတ်ငွေ့ထုတ်လုပ်မှုလုပ်ငန်းများ ပိုမို ချဲ့ထွင်လုပ်ဆောင်မည့် သဘောတူညီချက်တစ်ရပ်ကို ၂၀၂၅ ဧပြီလ (၁၀) ရက်နေ့တွင် လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ထိုင်းပုဂ္ဂလိကကုမ္ပဏီ တစ်ခု ဖြစ်သည့် Gulf Petroleum Myanmar သည် MOGE နှင့် ထုတ်လုပ်ခွဲဝေမှု သဘောတူ စာချုပ်အသစ်အတွက် ၂၀၂၅ မေလ (၂၀) ရက်နေ့တွင် နားလည်မှုသဘောတူစာချွန်လွှာ တစ်ရပ်ချုပ်ဆိုခဲ့သည်။ ယင်းကိုတုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် သွေးစွန်ငွေဖြတ်တောက်ရေးလှုပ်ရှားမှု သည် စစ်အစိုးရသို့ သဘာဝဓာတ်ငွေ့အတွက်ဝင်ငွေများ ပေးချေမှုကို ရပ်တန့်ရန်နှင့် သဘော တူစာချုပ်အသစ်များ ထပ်မံချုပ်ဆိုခြင်းမပြုရန်တို့အတွက် ထိုင်းရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူများအား ဆက် လက်၍ဖိအားပေးခဲ့သည်။¹⁰⁰ အဆိုပါအွန်လိုင်းဆောင်ရွက်ချက်များကို နိုင်ငံတကာအဖွဲ့ အစည်းများ အထူးသဖြင့် ပါလက်စတိုင်းညီညွတ်ရေး ကမ်ပိန်းသာမက မြန်မာနိုင်ငံရှိ ပိုမိုကျယ် ပြန့်သော တော်လှန်ရေးလှုပ်ရှားမှုများထံမှ လှုံ့ဆော်အားပေးမှုများ ရရှိခဲ့သည်။စီစဉ်သူတစ်ဦး က အောက်ပါအတိုင်း ရှင်းပြခဲ့သည်။

ကမ်ပိန်းတွေကို ကျွန်တော်တို့ စုဆောင်းခြင်း၊ ကိုက်ညီအောင်ပြင်ဆင်ခြင်း၊ လုပ်ဆောင်ရွက်ခြင်းစတဲ့ အဆင့် (၃) ဆင့်နဲ့ ဆောင်ရွက်ပါတယ်။ ပထမဦးစွာ အခြားအဖွဲ့အစည်းတွေက ဘာတွေကို ဘယ်လိုနည်းလမ်းတွေနဲ့ လုပ်ဆောင် နေသလဲဆိုတာကို ရှာဖွေပြီး အချက်အလက်စုဆောင်းပါတယ်။ ဥပမာ ကာတွန်း၊ ဗီဒီယို၊ အွန်လိုင်းပို့စ်၊ လူများစွာပါဝင်လက်မှတ်ရေးထိုးထားတဲ့ အွန်လိုင်းအသနားခံစာ စတာတွေကတစ်ဆင့် အသိပညာပေးတာ၊ ကမ်ပိန်း လုပ်တာတွေဖြစ်ပါတယ်။ ဒုတိယအနေနဲ့ သူတို့တွေရဲ့ လုပ်ဆောင်မှုဒီဇိုင်းကို ကျွန်တော်တို့ရဲ့ ဒေသအခြေအနေ၊ အ‌ကြောင်းအရာတွေနဲ့ ကိုက်ညီအောင် ပြင်ဆင်ပါတယ်။ တတိယအနေနဲ့ သတင်းအချက်အလက်တွေ၊ လိုက်လျော ညီထွေဖြစ်အောင် ဆောင်ရွက်ပြီး ကိုယ်ပိုင်လုပ်ဆောင်ချက်များအဖြစ် ဖန်တီးပြီး ဒီဇိုင်းဆွဲပါတယ်။ ¹⁰¹

လှုပ်ရှားမှု၏ နောက်ထပ်ဆောင်ရွက်ချက်မှာ စစ်လေယာဉ်များက အရပ်သားပြည်သူများ အား ပစ်မှတ်ထား တိုက်ခိုက်နေသည်ဖြစ်ရာ မြန်မာနိုင်ငံသို့ လေယာဉ်ဆီတင်ပို့မှုကို တား မြစ်ရန်အပေါ် အဓိကထားသည်။

သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ တက်ကြွလှုပ်ရှားမှုများ၏ ယခင်အစောပိုင်းကာလများနှင့် မတူသည့် အရေးအကြီးဆုံးအပြောင်းအလဲတစ်ရပ်မှာ တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများကို ၎င်းတို့ကိုယ် ကို တော်လှန်ရေးသမားများဟု ရှုမြင်လာ ကြခြင်းဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့က တော်လှန်ရေးကို လှုပ်ရှားမှု၏ အန္တိမရည်မှန်းချက်အဖြစ် ရှုမြင်ကြသည်။ တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများသည် အကြမ်း မဖက်အာဏာဖီဆန်ရေးလှုပ်ရှားမှုအား ပံ့ပိုးကူညီခြင်းနှင့် စစ်ဘေးရှောင်များအား လူသားချင်း စာနာထောက်ထားမှုဆိုင်ရာ အကူအညီများပေးခြင်း စသည်ဖြင့် တော်လှန်ရေးကြိုးပမ်းမှုများ၌ ပါဝင်နေချိန်တွင် တက်ကြွလှုပ်ရှားမှုလုပ်ငန်းများကိုလည်း ဟန်ချက်ညီမျှတအောင် ထိန်းညှိ ကာ ဝန်နှစ်ခုကို ထမ်းထားကြသည်။ တာဝန်ယူမှုရှိသောစီးပွားရေးလုပ်ငန်းများကို မြှင့်တင် နိုင်ရေး၊ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေးနှင့် အန္တရာယ်ဖြစ်စေသည့် အကြီး စားဖွံ့ဖြိုးရေးစီမံကိန်းများအား ဆန့်ကျင်ရေးအစရှိသည့် ၎င်းတို့၏ ကနဦးရည်မှန်းချက်များကို ဖြည့်ဆည်းနိုင်ရန် ဆက်လက်ကြိုးပမ်းကြသကဲ့သို့ တစ်ပြိုင်နက်တည်းတွင်လည်း ပိုမိုကျယ် ပြန့်သည့် တော်လှန်ရေးပန်းတိုင်ဖြစ်သည့် စစ်အုပ်ချုပ်မှုအဆုံးသတ်နိုင်ရေးအတွက် ကြိုးပမ်း လျက်ရှိသည်။ မပန်းအိက ဤသို့ မှတ်ချက်ပြုသည်။

ကျွန်မတို့က လက်ရှိဖြစ်ပွားနေတဲ့ ပဋိပက္ခတွေကြောင့် နေရာရွှေ့ပြောင်းဖို့ လိုအပ်သူတွေကို အရေးပေါ်အကူအညီတွေ ပေးနေပါတယ်။ တစ်ချိန်တည်း မှာပဲ ကော်ပိုရေးရှင်းတွေနဲ့ စစ်တပ်အကြား မကြာသေးခင်က လက်မှတ်ထိုး ထားတဲ့ နားလည်မှုသဘောတူစာချွန်လွှာကိုလည်း သယံဇာတကဏ္ဍမှာ ကျွန်မတို့ အရင်က ပါဝင်ဆောင်ရွက်ခဲ့တာတွေနှင့်အညီ ဆက်ပြီးစောင့် ကြည့်နေပါတယ်။¹⁰²

စစ်အာဏာသိမ်းမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် အလှည့်အပြောင်းက တနင်္သာရီရှိ ဒေသ နယ်မြေ၌ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာတက်ကြွလှုပ်ရှားသူများ၏ စုပေါင်းတောင်းဆိုမှုပြု လုပ်နိုင်စွမ်းနှင့် အစိုးရအာဏာပိုင်များအား ရင်ဆိုင်စိန်ခေါ်နိုင်စွမ်းတို့ကိုလုံးဝပုံစံအသစ်ဖြစ် သွားစေသည်ကို အထက်ပါ ဖြစ်ရပ်က ပြသထားသည်။ စင်စစ်အားဖြင့် စစ်အစိုးရ၏ တက်ကြွလှုပ်ရှားမှုပုံစံအားလုံးအား အကြမ်းဖက်ဖိနှိပ်ထားမှုကြောင့် ၎င်းအား ပွင့်လင်းစွာဆန့် ကျင်သည့် လှုပ်ရှားမှုများ လုပ်ဆောင်ရန်မှာ အလွန်ပင်အန္တရာယ်ကြီးပါသည်။ ကေအန်ယူ၊ ကေအန်အယ်အေနှင့် ပီဒီအက်ဖ်တပ်များ ကဲ့သို့သော အခြားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များကို ဆန့်ကျင်ဆန္ဒပြခြင်းသည်ပင်လျှင် အန္တရာယ်များလာခဲ့သည်။ ရလဒ်အနေဖြင့် ၂၀၂၁ ခုနှစ် စစ်အာဏာသိမ်းပြီး နိုင်ငံရေး အလှည့်အပြောင်းများ ဖြစ်လာချိန်မှစတင်ကာ တက်ကြွလှုပ်ရှား သူအဖွဲ့အစည်းများသည် သွေးစွန်းငွေဖြတ်တောက်ရေးလှုပ်ရှားမှု အပါအဝင် ၎င်းတို့၏ လုပ် ဆောင်မှုအားလုံးနီးပါးကို အွန်လိုင်းသို့ အသွင်ကူးပြောင်းခဲ့ကြသည်။ သွေးစွန်းငွေဖြတ်တောက် ရေးလှုပ်ရှားမှုသည် စစ်အစိုးရကို ငွေကြေးထောက်ပံ့ပေးနေသည့် အနောက်တိုင်းကုမ္ပဏီများ အကြောင်း ထိရောက်စွာ အသိပညာပေးနိုင်ခဲ့ပြီး အချို့ကို မြန်မာနိုင်ငံမှ ထွက်သွားအောင် လှုံ့ဆော်နိုင်ခဲ့သည်။ စစ်အာဏာသိမ်းမှုကြောင့်ဖြစ်သော အလှည့်အပြောင်းက သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများ၏ ရည်ရွယ်ချက်နှင့် နိုင်ငံရေးလက္ခာရပ်များ၌ ထင်ရှားသော အပြောင်းအလဲဖြစ်စေခဲ့သည်။ သွေးစွန်းငွေဖြတ်တောက်ရေးလှုပ်ရှားမှု၌ ပါဝင် ကြသူများ၏ ရည်မှန်းချက်မှာ စစ်တပ်အတွက်ရန်ပုံငွေကို ဖြတ်တောက်ပြီး၊ တော်လှန်ရေးကို အထောက်အကူပြုရန်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ဌာနေတိုင်းရင်းသားများ၏ မြေယာအခွင့် အရေးများ တောင်းဆိုခြင်းမှာ အဓိကမူဘောင်အဖြစ် မရှိတော့ခြင်းဖြစ်သည်။ အလားတူပင် ၎င်းတို့သည် မိမိကိုယ်ကို ဌာနေတိုင်းရင်းသား အခွင့်အရေးကာကွယ်စောင့်ရှောက်သူများ အဖြစ် အဓိကအားဖြင့် ရှုမြင်ခြင်း၊ သတ်မှတ်လုပ်ကိုင်ခြင်း မရှိတော့ဘဲ စစ်အစိုးရကို ဖယ်ချ နိုင်ရေးနှင့် ဖက်ဒရယ်နိုင်ငံတည်ဆောက်ရေးတို့အတွက် တိုက်ပွဲဝင်နေကြသည့် တော်လှန်ရေး သမားများအဖြစ်သာ ရှုမြင်သတ်မှတ်လာကြသည်။ ထင်ရှားသည်မှာ လှုပ်ရှားမှုတွင် ပြည်တွင်း၊ ပြည်ပမှ ဆန္ဒထုတ်ဖော်မှုနည်းလမ်းများကို အသုံးပြုလာခြင်းဖြစ်သည်။ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ဆိုင်ရာ တက်ကြွလှုပ်ရှားမှု၏ အစောပိုင်းကာလများကဲ့သိုပင်စစ်တပ်၏ ရက်စက်ကြမ်းကြုတ် မှုများတွင် ပါဝင်ကျူးလွန်နေမှုများကို မီးမောင်းထိုးပြကာ စစ်အစိုးရကို ငွေကြေးထောက်ပံ့ ပေးနေသည့် နိုင်ငံခြားကုမ္ပဏီများအကြောင်း အသိပညာပေးရန်အတွက် လူများစွာ ပါဝင် လက်မှတ်ရေးထိုးထားသည့် အသနားခံစာများနှင့် မီဒီယာတို့ကိုလည်း အောင်မြင်စွာ အသုံးချ နိုင်ခဲ့ကြသည်။

နိဂုံး

နိုင်ငံရေးအခွင့်အလမ်းပေးမှုပုံစံ ပြောင်းလဲလာမှုက အချိန်နှင့်အမျှ တက်ကြွလှုပ်ရှားမှုနှင့် လူထု လှုပ်ရှားမှုများအား ပြန်လည်ပုံဖော်ပုံကို တနင်္သာရီရှိ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ တက်ကြွ လှုပ်ရှားမှုလမ်းကြောင်းက ပြသနေသည်။ ကျွန်ုပ်တို့ ဖော်ပြသည့်အတိုင်းပင် တနင်္သာရီ၌ ထိုကဲ့သို့သော အပြောင်းအလဲများမှာ ထင်ရှားသည့် ကာလအပိုင်းအခြား သုံးခုတွင် ဖြစ်ပေါ် ခဲ့ပြီး ၂၀၁၂ ခုနှစ်နှင့် ၂၀၂၁ ခုနှစ်များ၌ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သော အဓိကအလှည့်အပြောင်းနှစ်ခုဖြင့် ပိုင်း ခြားထားသည်။ အဆိုပါ အလှည့်အပြောင်းများက ဒေသနိုင်ငံရေးနယ်ပယ်အတွင်း၌ အသစ် အသစ်သော ကန့်သတ်ချက်နှင့် အခွင့်အလမ်းများကို ဖန်တီးပေးခဲ့သည်။အလှည့်အပြောင်း များက တနင်္သာရီရှိ အစိုးရအာဏာကျင့်သုံးနိုင်မှု အခင်းအကျင်းကိုလည်း ပြောင်းလဲစေခဲ့သည်။ တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများ၏ ဆန္ဒထုတ်ဖော်မှုနည်းလမ်းများ၊ တောင်းဆိုမှုများ၊ နိုင်ငံရေးလက္ခ ဏာရပ်များကို ပြောင်းလဲကာ အစိုးရ အာဏာကျင့်သုံးမှုအခင်းအကျင်း အသွင်ပြောင်းလဲမှုနှင့် အညီ ၎င်းတို့၏ ဗျူဟာများကို ကိုက်ညီအောင် ချိန်ညှိ ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြသည်။ တစ်ပြိုင် နက်တည်းတွင် ဒေသဆိုင်ရာနှင့် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ဆန္ဒထုတ်ဖော်မှု နည်းလမ်းများနှင့် တောင်း ဆိုခြင်းများကို အချိန်နှင့်အမျှ ရောယှက်လုပ်ဆောင်လာပုံကိုလည်း ဖော်ပြထားသည်။

၁၉၉၀ ပြည့်နှစ်များ၏ အစောပိုင်းနှစ်များမှစတင်သည့် ပထမကာလမှာ အလွန်ဖိနှိပ် ချုပ်ချယ်သည့် စစ်အစိုးရ၏ ပြင်းထန်သည့် ဖိအားပေးမှုရှိနေသည့် နောက်ခံအခြေအနေဖြစ် သည်။ တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများသည် တစ်နိုင်ငံလုံးနှင့် ဒေသန္တရနိုင်ငံရေးနယ်ပယ်တို့တွင် ပြင်း ထန်သည့်ကန့်သတ်ချက်များကို ရင်ဆိုင်ခဲ့ကြရသည်။ တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် ရတနာနှင့် ရဲတံခွန်ပိုက်လိုင်းစီမံကိန်းများတွင် ပါဝင်ဆောင်ရွက်များအတွက် Unocal အား အမေရိကန် တွင် တရားဝင်အမှုဖွင့်ခြင်းဖြင့် တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများကနိုင်ငံတကာနယ်ပယ်ကို ပိုမို အာရုံစိုက် လုပ်ဆောင်ခဲ့ကြသည်။ အမှုဖွင့်တိုင်ကြားခြင်းကို နိုင်ငံရပ်ခြား၌ ဆောင်ရွက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သော်လည်း ထိုလုပ်ဆောင်ချက်ကြောင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုအမည်ခံကာ ကျူးလွန်သည့် ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်မှုများကို တားဆီးနိုင်ရန် ပေါင်းစည်းထားသည့် တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများ ၏ နိုင်ငံဖြတ်ကျော်ကွန်ရက်တစ်ခု မွေးဖွားလာခဲ့သည်။ အဆိုပါ နိုင်ငံဖြတ်ကျော်ကွန်ရက်က ပြင်ပမှဆန္ဒထုတ်ဖော်မှုနည်းလမ်းများကို အသုံးပြုခြင်း၏ အရေးပါမှုကို ပြသပြီး ဒေသတွင်းရှိ မမျှတမှုများကို စိန်ခေါ်ရန်အတွက် နိုင်ငံပြင်ပရှိ အဖွဲ့အစည်းများနှင့် ဥပဒေများကို အသုံး ပြုကာ ကော်ပိုရိတ်၏တာဝန်ခံမှုနှင့် လူ့အခွင့်အရေးတို့နှင့် သက်ဆိုင်သည့် တောင်းဆိုချက် များကို အစီအစဉ် ချမှတ်ခဲ့ကြသည်။

ဒုတိယကာလအပိုင်းအခြားမှာ ၂၀၁၁ မြန်မာနိုင်ငံရေး နိုင်ငံရေးအခြေအနေများ ပွင့်လင်း လာမှုနှင့်စတင်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း တနင်္သာရီရှိ ဒေသနိုင်ငံရေးနယ်ပယ်တွင် ယင်းကာလ မှာ ပြင်ပနိုင်ငံရေးအခြေအနေများ၌ အလှည့်အပြောင်းဖြစ်စေခဲ့သည့် ၂၀၁၂ ကေအန်ယူနှင့် စစ်တပ် နှစ်ဖက်အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးကာလဖြစ်ပြီး အသစ်အသစ်သော အခွင့်အလမ်းနှင့် အားပေးမှုများကို ဖန်တီးပေးသည့် နိုင်ငံရေးနယ်ပယ်ကို ဖွင့်လှစ်ပေးခဲ့သည်။ ယင်းအဖွင့်က မြန်မာအစိုးရ၊ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူများနှင့် အချို့သော ကေအန်ယူခေါင်းဆောင်များ ပါဝင်သည့် အရင်းရှင်သယံဇာတထုတ်ယူမှု၏ ပိုမိုပြင်းထန်သည့်အဆင့်ကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ တစ်ချိန် တည်း၌ပင် နိုင်ငံရေးပွင့်လင်းလာမှုကြောင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ တက်ကြွလှုပ်ရှားသူ များအနေဖြင့် ယခင်ကလုံးဝမဖြစ်နိုင်ခဲ့သည့် နည်းလမ်းများဖြင့် ပွင့်လင်းစွာ စည်းရုံးလှုံ့ဆော် ဆန္ဒပြနိုင်ခဲ့ကြသည်။¹⁰³ ဒေသခံသဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများ၊ လူထု ဆန္ဒပြပွဲများ၊ စည်းရုံးလှုံ့ဆော်ရေးကမ်ပိန်းများ၊ ယဉ်ကျေးမှုဓလေ့ထုံးတမ်းများ အပါအဝင် မျိုးစုံသော ဆန္ဒထုတ်ဖော်မှုနည်းလမ်းများကို လိုက်လျောညီထွေ ကျင့်သုံးကာ နိုင်ငံတကာ အလှူရှင်များနှင့် နယ်စပ်အခြေစိုက်တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများ၏ ပံ့ပိုးကူညီမှုဖြင့် ပြင်းထန်သည့် လှုပ်ရှားမှုတစ်ရပ်ကို စတင်ခဲ့သည်။ အဆိုပါကာလတွင် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ တက်ကြွ လှုပ်ရှားမှုများမှာ ရိုးရာဓလေ့ထုံးတမ်းနှင့် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ဆန္ဒထုတ်ဖော်မှု နည်းလမ်းများနှင့် လုပ်ဆောင်ချက်များ ရောနှောကာ ဌာနေတိုင်းရင်းသားများ၏ အခွင့်အရေးများနှင့် သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင်းဆိုင်ရာ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်မှု တောင်းဆိုချက်များ၌ အခြေခံထားသည်။

တတိယကာလမှာ ကြမ်းတမ်းသည့် ဖိနှိပ်မှုများ ပြန်လည်စတင်လာပြီး လူထု၏ ဆန့်ကျင်လာနိုင်ခြေများကို ဖယ်ရှားလာသည့် ပြင်ပနိုင်ငံရေးအခြေအနေသို့ သိသိသာသာ ပြောင်းလဲစေခဲ့သော ဒုတိယမြောက်အလှည့်အပြောင်းဖြစ်သည့် ၂၀၂၁ စစ်အာဏာသိမ်းမှုနှင့် အတူ စတင်ခဲ့သည်။ တနင်္သာရီရှိ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများမှာ တောခိုရန် သို့မဟုတ် ထွက်ပြေးရန် တွန်းအားပေးခံခဲ့ကြရသည်။ သို့သော် အများစုမှာ လက် နက်ကိုင်တော်လှန်ရေး၊ နိုင်ငံရေးစည်းရုံးလှုံ့ဆော်ရေးနှင့် လူသားစာနာမှုအကူအညီများပေး ခြင်းများမှတစ်ဆင့် ဆက်လက်လှုပ်ရှားလျက်ရှိကြသည်။ အွန်လိုင်းကမ်ပိန်းများမှာ သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများ၏ ဆန္ဒထုတ်ဖော်မှုနည်းလမ်းများတွင် အရေးပါ သည့် အစိတ်အပိုင်းတစ်ရပ်ဖြစ်လာခဲ့ပြီး နိုင်ငံတကာစုစည်းညီညွတ်မှုကို လှုံ့ဆော်ရန်နှင့် ပြည်ပမှ သက်ဆိုင်သူများအား စစ်အစိုးရထံမှစွန့်ခွာလာစေရေး ဖိအားပေးရန်တို့အတွက် ဒစ်ဂျစ်တယ်ပလက်ဖောင်းများကို အသုံးချခဲ့ကြသည်။ အစောပိုင်းကာလများ၌ လူ့အခွင့် အရေး၊ ဌာနေတိုင်းရင်းသားများအခွင့်အရေးနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ တရားမျှတမှုတို့ အပေါ် အလေးပေးဆောင်ရွက်ခဲ့ကြသော်လည်း ထိုကာလအပိုင်းအခြားတွင် ပိုမိုကျယ်ပြန့် သည့် တော်လှန်ရေးပန်းတိုင်များဆီသို့ ပြောင်းလဲကာ တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများက ၎င်းတို့၏ ကြိုးပမ်းချက်များကို စစ်အာဏာရှင်ဖြုတ်ချရေးနှင့် ဖက်ဒရယ်နိုင်ငံတော်တည်ဆောက်ရေး နိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာလှုပ်ရှားမှု၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းအနေဖြင့် သတ်မှတ်ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြသည်။ ဤကာလအပိုင်းအခြားသုံးရပ်စလုံးသည် ပြောင်းလဲလာသည့် ပြင်ပနိုင်ငံရေးအခြေအနေ နှင့် ကိုက်ညီအောင် ကျင့်သုံးဆောင်ရွက်နိုင်ခဲ့သည့် တနင်္သာရီမှ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများ၏ ထင်ရှားသည့် စွမ်းဆောင်ရည်ကို ဖော်ပြနေပါသည်။ အစိုးရအာဏာ ကျင့်သုံးနိုင်မှုအတွက် ပြိုင်ဆိုင်နေသည့် အလှည့်အပြောင်းများက ကန့်သတ်ချက်များကို ပြန် လည်ပြဋ္ဌာန်းသည်သာမက တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများ၏ ဗျူဟာများ၊ နည်းလမ်းများ၊ တောင်းဆို မှုများနှင့် လက္ခဏာရပ်များကိုပါ ပြန်လည်ပုံဖော်သည့် အခွင့်အလမ်းများကို ဖွင့်ပေး ကြောင်းကျွန်ုပ်တို၏ လေ့လာတွေ့ရှိချက်တွင် ဖော်ပြထားပါသည်။ အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ တနင်္သာရီရှိ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးလှုပ်ရှားမှုသည် နိုင်ငံဖြတ်ကျော်စည်းရုံးလှုံ့ ဆော်မှုနှင့် ဌာနေတိုင်းရင်းသားများ၏ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ တောင်းဆိုမှုမှသည် မြန်မာ့တော်လှန်ရေးကြိုးပမ်းမှု၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ရပ်အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲလာခဲ့ပြီး အစဉ် အမြဲပြောင်းလဲနေသည့် နိုင်ငံရေးအခင်းအကျင်း၌ ဆန္ဒထုတ်ဖော်မှု နိုင်ငံရေး၏ ခံနိုင်ရည်နှင့် တီထွင်ဖန်တီးနိုင်မှုတို့ကို ဖော်ပြထားသည်။

အဆုံးမှတ်စုများ

¹ Doi Ra & Khu Khu Ju, 2021; Sekine, 2021; Woods, 2019.
² Kyed & Chambers, 2026 [this issue].
³ Megan & Tran, 2024; Prasse-Freeman, 2023a.
⁴ Tarrow, 2011; Taylor & Van Dyke, 2004; Tilly & Tarrow, 2015.
⁵ Hoffmann & Kirk, 2013; Hoffmann & Vlassenroot, 2014; Kirk & Allen, 2021; Lund, 2016; Titeca, 2009; Vlassenroot & Raeymaekers, 2008.
⁶ Kyed, 2020; Sekine, 2021; South & Joll, 2016.
⁷ Park, 2021.
⁸ Sekine, 2021.
⁹ Simpson, 2016.
¹⁰ Rhoads & Wittekind, 2018.
¹¹ Reed-Danahay, 1997.
¹² မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဆယ်စုနှစ်တစ်စုကျော်ကြာ ကွင်းဆင်းသုတေသနပြုလုပ်ထားမှုအပေါ် အခြေခံထား သည့် အခြေခံလူထုလှုပ်ရှားမှုများကို လေ့လာထားသော လူအဖွဲ့အစည်းအခြေပြုသုတေသနအား Elliott Prasse-Freeman (2023b) တွင် လေ့လာနိုင်ပါသည်။
¹³ Lokot, 2021.
¹⁴ Lund, 2016.
¹⁵ Thawnghmung et al., 2023.
¹⁶ Tilly & Tarrow, 2015, p. 59.
¹⁷ De Sardan, 2015.
¹⁸ De Sardan, 2005, pp. 189-190.
¹⁹ Harrisson & Kyed, 2019; Helmke & Levitsky, 2006; Hoffmann et al., 2016; Kirk & Allen, 2021; Lund, 2016.
²⁰ Goodwin & Jasper, 2015, p. 3; Tarrow, 2011, p. 9; Tilly & Tarrow, 2015, p. 11.
²¹ Tarrow, 2011, pp. 9-12.
²² Tilly & Tarrow, 2015, p. 49.
²³ Tilly & Tarrow, 2015, p. 12.
²⁴ Brenner, 2019; Mark, 2023.
²⁵ Brenner, 2019; Mark, 2023.
²⁶ Jolliffe, 2016, p. 14.
²⁷ South et al., 2018.
²⁸ Woods, 2021.
²⁹ South, 2011.
³⁰ South et al., 2018.
³¹ Woods, 2015; 2021. Woods (2015, pp. 30-35) ၏ အဆိုအရ တနင်္သာရီတိုင်း၏ မြေဧရိယာ (၁၈) ရာခိုင်နှုန်း (၁ ဒသမ ၉ သန်း ဧက) ခန့်မှာ ဆီအုန်းစီမံကိန်းများအဖြစ် စာရွက်ပေါ်တွင် သတ်မှတ်ထား သော်လည်း မြေပြင်၌ အမှန်တကယ် စိုက်ပျိုးမှုမှာ (၂၀) ရာခိုင်နှုန်းပင် မရှိခဲ့ပေ။
³² Brenner & Schulman, 2019; Hedström, 2016.
³³ Karen Environmental and Social Action Network, 2022.
³⁴ Barbesgaard, 2019.
³⁵ EarthRights International & Southeast Asian Information Network, 1996.
³⁶ Cheesman, 2015.
³⁷ EarthRights International, 2025.
³⁸ EarthRights International, 2005a.
³⁹ EarthRights International, 2005b; Reuters, 2002.
⁴⁰ McCann, 1994; 2006.
⁴¹ “Protesters Call On”, 2004.
⁴² Clapp, 2020.
⁴³ Brenner & Schulman, 2019.
⁴⁴ Hkawn Ja Aung, 2014; Howa Wa Zau Gam et al., 2007; Middleton, 2012; Simpson, 2016.
⁴⁵ Jolliffe, 2018.
⁴⁶ Woods, 2013.
⁴⁷ Naw Cherry Oo et al., 2023.
⁴⁸ Candle Light, 2019; Saw Yan Naing, 2016.
⁴⁹ Jolliffe, 2016.
⁵⁰ South et al., 2018.
⁵¹ Conservation Alliance of Tanawthari, 2020. ဤသဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးစီမံကိန်း ကို ကုလသမဂ္ဂဖွံ့ဖြိုးရေးအစီအစဉ် (UNDP)၊ Flora and Fauna International၊ the Smithsonian Institute နှင့် မြန်မာအစိုးရ၏ သစ်တောနှင့် ငါးလုပ်ငန်းဌာနများက အဆိုပြုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ယင်းစီမံ ကိန်းအတွက် Global Environment Facility မှ အမေရိကန်ဒေါ်လာ (၂၁) သန်းကို ရန်ပုံငွေအဖြစ် ထောက်ပံ့ပေးခဲ့သည်။
⁵² ထားဝယ်အထူးစီးပွားရေးဇုန်သည် ရေနက်ဆိပ်ကမ်း၊ ရေနံလုပ်ငန်း၊ စက်မှုဇုန်များ၊ ဓာတ်ငွေ့ပိုက်လိုင်း များနှင့် ထိုင်းနိုင်ငံသို့ ဆက်သွယ်သည့် လမ်းနှင့် မီးရထားလမ်းကြောင်းများ ပါဝင်သည့် နိုင်ငံဖြတ်ကျော် အခြေခံအဆောက်အအုံ စီမံကိန်းကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။ သို့သော် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု နည်းပါးခြင်းနှင့် ပြင်းထန် သည့် ဝေဖန်မှုများကြောင့် ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ရပ်ဆိုင်းခဲ့သည်။ အသေးစိတ်လေ့လာသုံးသပ်ချက်ကို Aung (2022) တွင် ဖတ်ရှုနိုင်ပါသည်။
⁵³ Naw Eh Doh, personal communication, August 14, 2023.
⁵⁴ Brenner & Schulman, 2019.
⁵⁵ Ma Pan Ei, personal communication, August 5, 2023.
⁵⁶ Ko Aung, personal communication, October 13, 2024.
⁵⁷ တာကပေါလူငယ်အဖွဲ့ကို ၂၀၁၀ ပြည့်နှစ်တွင် စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ဘန်းချောင်း (ပေါခလိုး) ဒေသရှိ ဌာနေတိုင်းရင်းသားအသိုက်အဝန်း၏ မြေယာနှင့် သတ္တုတွင်းဆိုင်ရာ ပြဿနာရပ်များအတွက် လူထု စည်းရုံးလှုံ့ဆော်ရေးနှင့် မူဝါဒဆိုင်ရာ တိုက်တွန်းနှိုးဆော်ရေးလုပ်ငန်းများကို အဓိကထား ဆောင်ရွက် လျက်ရှိပါသည်။
⁵⁸ Sitthikriengkrai & Porath, 2017.
⁵⁹ Naw Paw, personal communication, January 19, 2024.
⁶⁰ Tarkapaw Youth Group & Ban Chaung Community Sustainable Environmental Conservation Committee, 2018.
⁶¹ Anthias, 2018; Wainwright & Bryan, 2009.
⁶² ပေါခလိုးရပ်ရွာခေါင်းဆောင် တီးခဘူး ရိုက်ကူးထားသည့် ဓာတ်ပုံ။
⁶³ FPIC တွင် အခြေခံမူ (၃) ချက် ပါဝင်ပါသည်။ “လွတ်လပ်မှု” ဆိုသည်မှာ မည်သည့်အကျပ်ကိုင်မှု၊ ခြိမ်း ခြောက်မှု သို့မဟုတ် လှည့်ဖြားဖြားယောင်းမှုမျိုးမှ မရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “ကြိုတင်မှု” ဆိုသည်မှာ မည် သည့်လုပ်ငန်းကိုမဆို ခွင့်ပြုချက်မပေးမီ သို့မဟုတ် မစတင်မီ အချိန်လုံလောက်စွာယူ၍ ကြိုတင်ညှိနှိုင်း တိုင်ပင်ပြီး သဘောထားရယူခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “ပြည့်စုံသောသတင်းအချက်အလက်” ဆိုသည်မှာ ဌာနေတိုင်းရင်းသားများ နားလည်သဘောပေါက်နိုင်သော ပုံစံဖြင့် လက်ခံဖွယ်ရှိသည့် သတင်းအချက် အလက်များကို ရရှိပိုင်ခွင့်ရှိခြင်းပင် ဖြစ်သည်(Barelli, 2012)။
⁶⁴ Barelli, 2012, pp. 9-10.
⁶⁵ IWGIA, 2025.
⁶⁶ Tarkapaw Youth Group et al., 2015; Tarkapaw Youth Group & Ban Chaung Community Sustainable Environmental Conservation Committee, 2018.
⁶⁷ မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဌာနေတိုင်းရင်းသား အခွင့်အရေးဆိုင်ရာ အယူအဆများ ပြောင်းလဲတိုးတက်လာပုံကို ဝေဖန်ဆန်းစစ်ထားမှုအား Dunford (2019) တွင် ဖတ်ရှုနိုင်ပါသည်။
⁶⁸ Prasse-Freeman, 2023b.
⁶⁹ Xanthaki, 2007.
⁷⁰ Conservation Alliance of Tanawthari, 2020; Tarkapaw Youth Group, & Ban Chaung Community Sustainable Environmental Conservation Committee, 2018.
⁷¹ ICCA ဆိုသည်မှာ ‘territories of life’ အား အတိုကောက်ခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်။
⁷² Conservation Alliance of Tanawthari, 2018.
⁷³ Global Environment Facility, 2024; United Nations Development Programme, 2024.
⁷⁴ Bynum, 2022; Kipgen, 2021.
⁷⁵ Thawnghmung & Naw Moo Moo Paw, 2024.
⁷⁶ International Crisis Group, 2024.
⁷⁷ ကရင်အမျိုးသားကာကွယ်ရေးအဖွဲ့ (KNDO) ၏ စစ်ဦးစီးချုပ်အဖြစ်မှ ထုတ်ပယ်ခံရပြီးနောက် ဗိုလ်ချုပ် နယ်ဒါးဘိုမြသည် KNU မှ ခွဲထွက်ကာ ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ (၁၉) ရက်နေ့တွင် ကော်သူးလေတပ်မတော် (KTLA) ကို သီးခြားတည်ထောင်ခဲ့သည်။
⁷⁸ တနင်္သာရီတိုင်းတွင် ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ် (၆၆) ဖွဲ့ခန့်ရှိသည် (The Tanintharyi Times, 2024)။
⁷⁹ Saw Ner Dhu Da, 2026 [this issue].
⁸⁰ Saw Eh Soe, personal communication, June 25, 2023.
⁸¹ Naw Say Say, personal communication, October 4, 2023.
⁸² Independent Research Network, 2022.
⁸³ “Gold mining devastating forest”, 2023.
⁸⁴ Naw Eh Eh, personal communication, August 4, 2023.
⁸⁵ Saw Eh Soe, personal communication, June 25, 2023.
⁸⁶ Mg Htin, 2024.
⁸⁷ Hein Thar, 2023.
⁸⁸ “Rival Ethnic Karen”, 2023.
⁸⁹ Saw Shwe, personal communication, July 29, 2023.
⁹⁰ Ma Pan Ei, personal communication, August 5, 2023.
⁹¹ Kyed & Chambers, 2023.
⁹² Herbertson & Blood Money Campaign, 2023.
⁹³ Herbertson & Blood Money Campaign, 2023.
⁹⁴ Ko Myo, personal communication, October 13, 2024.
⁹⁵ Hein Htoo Zan, 2023.
⁹⁶ Inclusive Development International et al., 2024.
⁹⁷ Progressive Voice, 2022.
⁹⁸ Associated Press, 2023.
⁹⁹ Mathiason, 2022; U.S. Department of the Treasury, 2023.
¹⁰⁰ Blood Money, 2025.
¹⁰¹ Ko Myo, personal communication, October 13, 2024.
¹⁰² Ma Pan Ei,personal communication, August 5, 2023.
¹⁰³ Park (2021) နှင့် Sekine (2021) ကိုလည်း ဖတ်ရှုပေးပါရန်။

ကိုးကားချက်များ

Anthias, P. (2018). Limits to Decolonization: Indigeneity, Territory, and Hydrocarbon Politics in the Bolivian Chaco. Cornell University Press.

Associated Press. (2023, November 1). Opponents of military rule in Myanmar applaud new sanctions targeting gas revenues. https://apnews.com/article/myanmar-oil-gas-sanctions-britain-canada-us-a42498097e52f478c07d6635cf97c96f

Aung, G. (2022). Infrapolitics: The Political Life of Infrastructure in a Myanmar Economic Zone [Unpublished doctoral dissertation]. Columbia University.

Barbesgaard, M. (2019). Ocean and land control-grabbing: The political economy of landscape transformation in Northern Tanintharyi, Myanmar. Journal of Rural Studies, 69, 195-203. https://doi.org/10.1016/j.jrurstud.2019.01.014

Barelli, M. (2012). Free, prior and informed consent in the aftermath of the UN Declaration on the Rights of Indigenous Peoples: developments and challenges ahead. The International Journal of Human Rights, 16(1), 1-24.

Blood Money. (2025, November 9). Statement on Thailand’s Pursuit of New Gas Projects that Channel Blood Money to the Myanmar Criminal Junta. [Press release]. Facebook. https://www.facebook.com/BloodMoneyCampaignMM/posts/statement-on-thailands-pursuit-of-new-gas-projects-that-channel-blood-money-to-t/857100996712498/

Brenner, D. (2019). Rebel Politics: A Political Sociology of Armed Struggle in Myanmar’s Borderlands. Southeast Asia Program Publications.

Brenner, D., & Schulman, S. (2019). Myanmar’s top-down transition: challenges for civil society. IDS Bulletin, 50(3), 17-36.

Bynum, E. (2022). 10 Conflicts to Worry about in 2022: Myanmar. Armed Conflict Location & Event Data. https://acleddata.com/10-conflicts-to-worry-about-in-2022/myanmar/

Candle Light. (2019). Blocking a Bloodline: Indigenous Communities along the Tanintharyi River Fear the Impacts of Large Scale Dams. Open Development Mekong. https://data.opendevelopmentmekong.net/dataset/a6bbdd02-e5ad-4284-984e-80de718812a6/resource/27fef83e-07c1-469f-8d6f-a16ec8aa7780/download/blocking-a-bloodline-layout-final_v4-_-arial-1.pdf

Cheesman, N. (2015). Opposing the Rule of Law. Cambridge University Press.

Clapp, P. (2020). The Intersection of Investment and Conflict in Myanmar. United States Institute of Peace.

Conservation Alliance of Tanawthari. (2018, July 16). Re: Complaint Letter to the Global Environment Facility concerning the Ridge to Reef Project and the violation of the rights of indigenous People. https://www.iccaconsortium.org/wp-content/uploads/2018/07/CAT-GEF-complaint.pdf

Conservation Alliance of Tanawthari. (2020, March). Tanawthari Landscape of Life: A Grassroots Alternative to Top-Down Conservation in Tanintharyi Region. https://www.iccaconsortium.org/wp-content/uploads/2020/05/Tanawthari-Landscape-of-Life-A-grassroots-alternative-to-top-down-conservation-in-Tanintharyi-Region.pdf

De Sardan, J. P. O. (2005). Classic ethnology and the socio-anthropology of public spaces: New themes and old methods in European African Studies. Africa Spectrum, 40(3), 485-497. https://www.jstor.org/stable/40175096

De Sardan, J. P. O. (2015). Practical norms: informal regulations within public bureaucracies (in Africa and beyond). In T. de Herdt & J. P. O. de Sardan (Eds.), Real Governance and Practical Norms in Sub-Saharan Africa (pp. 19-62). Routledge. https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781315723365-4/practical-norms-jean-pierre-olivier-de-sardan

Doi Ra, & Khu Khu Ju. (2021). ‘Nothing about us, without us’: reflections on the challenges of building Land in Our Hands, a national land network in Myanmar/Burma. The Journal of Peasant Studies, 48(3), 497-516. https://doi.org/10.1080/03066150.2020.1867847

Dunford, M. (2019). Indigeneity, ethnopolitics and taingyinthar: Myanmar and the global Indigenous Peoples movement. Journal of Southeast Asian Studies, 50(1), 51–67. https://doi.org/10.1017/S0022463419000043

EarthRights International. (2005a). Submission to the Special Representative on the Issue of Human Rights and Transnational Corporations and Other Business Enterprises: Earth Rights Abuses by Corporations in Burma. https://earthrights.org/wp-content/uploads/publications/UNSRSG-Human-rights-transnational-corporations.pdf

EarthRights International. (2005b). Historic Advance for Universal Human Rights: Unocal to Compensate Burmese Villagers. https://earthrights.org/blog/historic-advance-for-universal-human-rights-unocal-to-compensate-burmese-villagers/

EarthRights International. (2025). Ka Hsaw Wa: Co-founder & Executive Director. https://earthrights.org/about/team/ka-hsaw-wa/

EarthRights International, & Southeast Asian Information Network. (1996). Total Denial. https://www.burmalibrary.org/docs4/Total_Denial.pdf

Gold mining devastating forest reserve in Myanmar’s south. (2023, October 2). Dawei Watch. https://www.daweiwatch.com/02/10/2023/65337/

Goodwin, J., & Jasper, J. M. (Eds.). (2015). The Social Movements Reader: Cases and Concepts. John Wiley & Sons.

Global Environment Facility. (2024, November 23). Annual Report on Grievance Cases Involving GEF-funded Projects. https://www.thegef.org/sites/default/files/documents/2024-11/EN%20GEF%20C68%20Inf11%20-%20Annual%20Report%20on%20Grievance%20Cases%20Involving%20GEF-funded%20Projects%20-%20November%2018%202024.pdf

Harrisson, A. P., & Kyed, H. M. (2019). Ceasefire state-making and justice provision by ethnic armed groups in Southeast Myanmar. Sojourn: Journal of Social Issues in Southeast Asia, 34(2), 290-326. https://www.jstor.org/stable/26696414

Hedström, J. (2016). We did not realize about the gender issues. So, we thought it was a good idea: Gender roles in Burmese oppositional struggles. International Feminist Journal of Politics, 18(1), 61-79.

Hein Htoo Zan. (2023, February 22). Democracy Activists Boycott Thai Energy Giant Over Myanmar Junta Funding. The Irrawaddy. https://www.irrawaddy.com/news/burma/democracy-activists-boycott-thai-energy-giant-over-myanmar-junta-funding.html

Hein Thar. (2023, December 15). Poisoned earth: Unregulated mining ravages Myanmar’s deep south. Frontier Myanmar. https://www.frontiermyanmar.net/en/poisoned-earth-unregulated-mining-ravages-myanmars-deep-south/

Helmke, G., & Levitsky, S. (Eds.). (2006). Informal institutions and democracy: Lessons from Latin America. JHU Press. https://www.press.jhu.edu/books/title/9015/informal-institutions-and-democracy

Herbertson, K., & Blood Money Campaign. (2023, December 19). Is Chevron helping the Myanmar military junta evade U.S. sanctions? https://earthrights.org/wp-content/uploads/2023/12/231219-Letter-Chevron-BMC-EarthRights.pdf

Hkawn Ja Aung. (2014). Social Movement on Myitsone Hydropower Dam Project in Kachin State, Burma/Myanmar [Unpublished master’s thesis]. Chulalongkorn University. https://www.academia.edu/89981213/Social_Movement_on_Myitsone_Hydropower_Dam_Project_in_Kachin_State_Burma_Myanmar

Hoffmann, K., & Kirk, T. (2013). Public Authority and the Provision of Public Goods in Conflict-affected and Transitioning Regions [JSRP Paper 7]. Justice and Security Research Programme. http://eprints.lse.ac.uk/56353/1/JSRP_Paper7_Public_authority_and_the_provision_of_public_goods_in_conflict-affected_and_transitioning_regions_Hoffman_Kirk_2013.pdf

Hoffmann, K., & Vlassenroot, K. (2014). Armed groups and the exercise of public authority: the cases of the Mayi-Mayi and Raya Mutomboki in Kalehe, South Kivu. Peacebuilding, 2(2), 202-220. https://doi.org/10.1080/21647259.2014.910384

Hoffmann, K., Vlassenroot, K., & Büscher, K. (2016). Multi-layered Security Governance as a Quick Fix? The challenges of donor-supported, bottom-up security provision in Ituri (DR Congo) [JSRP Paper 33]. Justice and Security Research Programme.

Howa Wa Zau Gam, Hken Sun, Waw Hkyung Seng Tawng, Nhkum Tang, Ndau Tu, Maji Zau Awng, Hawng Ze, Htaw Lum, Dingra Ah Hpung, & Mi Tung Naw Ja. (2007, May 21). Appealing to stop the hydroelectric power dam project at Myitsone, the confluence of N’Mai Hka and Mayli Hka Rivers, Myitkyina, Kachin State. https://kdng.org/wp-content/uploads/2018/12/21st-May2007-by-Kachin-local-resident-Myitsone-dam.pdf

Inclusive Development International, ALTSEAN Burma, & Blood Money Campaign. (2024, February 18). ESG investing giants under scrutiny for fueling rights abuses in Myanmar [Press release]. https://drive.proton.me/urls/RT8VBK516M#AKSRV27UmNhy

Independent Research Network. (2022). The Shifting Political Economy of Natural Resource Governance in Myanmar’s Tanintharyi Region Following the February 2021 Military Coup. https://progressivevoicemyanmar.org/2022/12/15/the-shifting-political-economy-of-natural-resource-governance-in-myanmars-tanintharyi-region-following-the-february-2021-military-coup/

International Crisis Group. (2024, May 30) Ethnic Autonomy and its Consequences in Post-coup Myanmar [Asia Briefing No. 180]. https://www.crisisgroup.org/sites/default/files/2024-05/b180-myanmar-ethnic-autonomy_0.pdf

IWGIA. (2025). Myanmar. https://www.iwgia.org/en/myanmar.html

Jolliffe, K. (2015). Ethnic Armed Conflict and Territorial Administration in Myanmar. The Asia Foundation. https://www.burmalibrary.org/sites/burmalibrary.org/files/obl/docs21/AF-2015-06-Conflict%26Territorial_Administration-en.pdf

Jolliffe, K. (2016). Ceasefires, Governance, and Development: The Karen National Union in Times of Change. The Asia Foundation. https://asiafoundation.org/wp-content/uploads/2017/02/Ceasefires-Governance-and-Development-EN-Apr2017.pdf

Jolliffe, K. (2018). Peace and Reconciliation. In N. Farrelly, I. Holliday, & A. Simpson (Eds.), Routledge Handbook of Contemporary Myanmar (pp. 359-370). Routledge.

Karen Environmental and Social Action Network. (2022, January 4). The 20th Anniversary: A Pathway to Social and Environmental Justice. https://kesan.asia/publication/the-20th-anniversary-a-pathway-to-social-and-environmental-justice/

Kipgen, N. (2021). Democratisation of Myanmar. Routledge India.

Kirk, T., & Allen, T. (2021). Public Authority in Africa. In G. Onyango (Ed.), Routledge Handbook of Public Policy in Africa (pp. 57-67). Routledge.

Kyed, H. M. (Ed.). (2020). Everyday Justice in Myanmar: Informal Resolutions and State Evasion in a Time of Contested Transition. NIAS Press.

Kyed, H. M., & Chambers, J. (2023, March 6). Climate change actions in conflict affected contexts: Insights from Myanmar after the military coup [Policy brief].Danish Institute for International Studies. https://www.diis.dk/en/research/climate-change-actions-in-conflict-affected-contexts

Kyed, H. M., & Chambers, J. (2026). Introduction to the Special Issue on Climate Change and Conflict: Advancing Understandings of the Climate-Conflict Nexus in Times of Political Rupture and Chronic Crisis. Independent Journal of Burmese Scholarship, 7. https://ijbs.online/?page_id=5641

Lokot, M. (2021). Whose voices? Whose knowledge? A feminist analysis of the value of key informant interviews. International Journal of Qualitative Methods, 20. https://doi.org/10.1177/1609406920948775

Lund, C. (2016). Rule and rupture: state formation through the production of property and citizenship. Development and Change, 47(6), 1199-1228. https://doi.org/10.1111/dech.12274

Mark, S. S. (2023). Forging the Nation: Land Struggles in Myanmar’s Transition Period. University of Hawaii Press.

Mathiason, N. (2022, January 21). TotalEnergies and Chevron withdraw from Myanmar as human rights conditions worsen. Finance Uncovered. https://www.financeuncovered.org/stories/totalenergies-and-chevron-withdraw-from-myanmar-as-human-rights-conditions-worsen

McCann, M. (1994). Rights at Work: Pay Equity Reform and the Politics of Legal Mobilization. University of Chicago Press.

McCann, M. (2006). Law and Social Movements: Contemporary Perspectives. Annual Review of Law and Social Science, 2(1), 17-38. https://doi.org/10.1146/annurev.lawsocsci.2.081805.105917

Middleton, C. (2012). Transborder Environmental Justice in Regional Energy Trade in Mainland South-East Asia. ASEAS-Austrian Journal of South-East Asian Studies, 5(2), 292-315. https://doi.org/10.14764/10.ASEAS-5.2-7

Mg Htin. (2024, February 14). Plundering paradise: The underwater lead mines of Myanmar’s deep south. Frontier Myanmar. https://www.frontiermyanmar.net/en/plundering-paradise-the-underwater-lead-mines-of-myanmars-deep-south/

Naw Cherry Oo, Siriwato, S., Mamadkul, J., Sanguanbun, S., & Charnbhumidol, P. (2023, April 28). Analyzing the Importance and Impacts of Nationwide Ceasefire Agreement (NCA) in the Peacebuilding of Myanmar [Paper presentation]. RSU International Research Conference. https://rsucon.rsu.ac.th/files/proceedings/RSUSOC2023/IN23-092.pdf

Park, C. M. Y. (2021). Gender and generation in rural politics in Myanmar: a missed space for (re)negotiation? The Journal of Peasant Studies, 48(3), 560-585. https://doi.org/10.1080/03066150.2020.1837778

Prasse-Freeman, E. (2023a). Bullets and Boomerangs: Proleptic Uses of Failure in Myanmar’s Anti-coup Uprising. Public Culture, 35(1), 73-112.

Prasse-Freeman, E. (2023b). Rights refused: Grassroots activism and state violence in Myanmar. Stanford University Press.

Progressive Voice. (2022, May 7). Open Letter to the Biden Administration from 637 Myanmar & International Civil Society Organizations and over 220,000 people of Myanmar [Press release]. https://progressivevoicemyanmar.org/2022/05/07/626-myanmar-international-civil-society-organizations-and-over-220-000-people-call-on-the-us-to-sanction-myanmars-oil-and-gas-revenues-and-stop-the-bankrolling-of-the-genocidal-military-ju/

Protesters Call on Unocal to Withdraw from Burma. (2004, May 25). Voice of America.

Reed-Danahay, D. (1997). Introduction. In D. Reed-Danahay (Ed.), Auto/ethnography: Rewriting the Self and the Social (pp. 1-17). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003136118

Reuters. (2002, June 12). Unocal to Face Suit on Human Rights. The New York Times. https://www.nytimes.com/2002/06/12/business/unocal-to-face-suit-on-human-rights.html

Rhoads, E., & Wittekind, C. (2018). Rethinking Land and Property in a ‘Transitioning’ Myanmar: Representations of Isolation, Neglect, and Natural Decline. Journal of Burma Studies, 22(2), 171–213. https://doi.org/10.1353/jbs.2018.0011

Rival Ethnic Karen Groups Urged to Stop Fighting Each Other in Southern Myanmar. (2023, February 23). The Irrawaddy, https://www.irrawaddy.com/news/burma/rival-ethnic-karen-groups-urged-to-stop-fighting-each-other-in-southern-myanmar.html

Ryan, M., & Tran, M. V. (2024). Democratic Backsliding Disrupted: The Role of Digitalized Resistance in Myanmar. Asian Journal of Comparative Politics, 9(1), 133–158.

Saw Ner Dhu Da. (2026). Episodic Rupture in Klerlweehtu: Chronic Crisis, Conflict, and Climate Change in Everyday Life. Independent Journal of Burmese Scholarship, 7. https://ijbs.online/?page_id=5661

Saw Yan Naing. (2016, December 14). KNU Criticized for Lack of Transparency in Development Projects. The Irrawaddy. https://www.irrawaddy.com/news/burma/knu-criticized-for-lack-of-transparency-in-development-projects.html

Sekine, Y. (2021). Emerging ‘agrarian climate justice struggles in Myanmar. The Journal of Peasant Studies, 48(3), 517-540. https://doi.org/10.1080/03066150.2020.1839054

Simpson, A. (2016). Energy, Governance and Security in Thailand and Myanmar (Burma): A Critical Approach to Environmental Politics in the South. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315579580

Sitthikriengkrai, M., & Porath, N. (2017). ‘Lead-polluted water changed our lives’: A Thai-Karen village’s quest for environmental justice. South East Asia Research, 25(2), 139-156. https://doi.org/10.1177/0967828X17706566

South, A. (2011). Burma’s Longest War: Anatomy of the Karen Conflict. Transnational Institute. https://www.tni.org/files/download/Burma%27s%20Longest%20War.pdf

South, A., & Joll, C. M. (2016). From Rebels to Rulers: The Challenges of Transition for Non-state Armed Groups in Mindanao and Myanmar. Critical Asian Studies, 48(2), 168-192. http://dx.doi.org/10.1080/14672715.2016.1161963

South, A., Schroeder, T., Jolliffe, K., Mi Kun Chan Non, Sa Shine, Kempel, S., Schroeder, A., & Naw Wah Shee Mu. (2018). Between Ceasefires and Federalism: Exploring Interim Arrangements in the Myanmar Peace Process. Covenant Consult & Join Peace Fund. https://covenant-consult.com/wp-content/uploads/MIARP-Report.pdf

Tarkapaw Youth Group, Dawei Development Association, & Tenasserim River & Indigenous People Networks. (2015). We Used to fear Bullets, Now We Fear Bulldozers: Dirty coal mining by military cronies & Thai companies. https://www.mediafire.com/file/5w95xa25rmgzham/Ban_chaung_coal_mining_report_2015_-_English.pdf/file

Tarkapaw Youth Group, & Ban Chaung Community Sustainable Environmental Conservation Committee. (2018). The Wisdom, Knowledge and Customs of Indigenous Communities in Ban Chaung. https://www.inclusivedevelopment.net/wp-content/uploads/2020/04/indigenous-communities-in-ban-chaung-layout-english-version-final.pdf

Tarrow, S. (2011). Power in Movement: Social Movements and Contentious Politics. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511973529

Taylor, V., & Van Dyke, N. (2004). “Get up, Stand up”: Tactical Repertoires of Social Movements. In D. Snow, S. Soule, & H. Kriesi (Eds.), The Blackwell Companion to Social Movements (pp. 262–293). John Wiley. https://doi.org/10.1002/9780470999103.ch12

Thawnghmung, A. M., Su Mon Thazin Aung, Naw Moo Moo Paw, & Boughton, D. (2023). ‘Water in One Hand, Fire in the Other:’ Coping with Multiple Crises in Post-Coup Burma/Myanmar. Critical Asian Studies, 55(2), 306–329. https://doi.org/10.1080/14672715.2023.2196996

Thawnghmung, A. M., & Naw Moo Moo Paw. (2024). “Agents” of the state or revolution? Resistance, accommodation, violence and the role of local administrators in post-coup Myanmar. Democratization, 31(3), 575-595. https://doi.org/10.1080/13510347.2024.2319320

The Tanintharyi Times. (2024, February 2). ကိန်းဂဏန်းတွေက ပြောတဲ့ တနင်္သာရီ [Facebook post]. Facebook. https://www.facebook.com/TheTanintharyiTimes/posts/pfbid06ognd4169UrvYhnZjs5nYZdBwYeRuMFhak5iPem3VavW2PZ8RRejj9FBpLFqtREFl

Tilly, C., & Tarrow, S. G. (2015). Contentious Politics. Oxford University Press.

Titeca, K. (2009). The ‘Masai’and miraa: public authority, vigilance and criminality in a Ugandan border town. The Journal of Modern African Studies, 47(2), 291-317. https://doi.org/10.1017/S0022278X0900384X

United Nations Development Programme. (2024). Statement on the Integrated Protected Area Land and Seascape Management in Tanintharyi (Ridge to Reef) Project. https://www.undp.org/myanmar/news/statement-integrated-protected-area-land-and-seascape-management-tanintharyi-ridge-reef-project

U.S. Department of the Treasury. (2023, October 31). Treasury Prohibits Financial Services with Myanma Oil and Gas Enterprise and Imposes Additional Sanctions on Burma Military Regime Officials and Supporters [Press release]. https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy1856#:~:text=Press%20Releases-,Treasury%20Prohibits%20Financial%20Services%20with%20Myanma%20Oil%20and%20Gas%20Enterprise,Military%20Regime%20Officials%20and%20Supporters

Vlassenroot, K., & Raeymaekers, T. (2008). New political order in the DR Congo? The transformation of regulation. Afrika Focus, 21(2), 39-52. https://doi.org/10.21825/af.v21i2.5047

Wainwright, J., & Bryan, J. (2009). Cartography, territory, property: postcolonial reflections on indigenous counter-mapping in Nicaragua and Belize. Cultural Geographies, 16(2), 153-178. https://doi.org/10.1177/1474474008101515

Woods, K. (2013). Ceasefire capitalism: military–private partnerships, resource concessions, and military–state building in the Burma–China borderlands. In N. Peluso & C. Lund (Eds.), New Frontiers of Land Control (pp. 87-110). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203720455

Woods, K. (2015). Commercial Agriculture Expansion in Myanmar: Links to Deforestation, Conversion Timber, and Land Conflicts. Forest Trends. https://www.forest-trends.org/wp-content/uploads/2015/03/Conversion_Timber_in_Myanmar-1.pdf

Woods, K. (2019). Natural resource governance reform and the peace process in Myanmar. Forest Trends. https://www.forest-trends.org/wp-content/uploads/2019/10/NRG_Peace_Myanmar_Final.pdf

Woods, K. (2021). Rebel Territory in a resource frontier: commodification and spatialized orders of rule in Tanintharyi Region, Myanmar. Geoforum, 124, 371-380. https://doi.org/10.1016/j.geoforum.2021.04.030

Xanthaki, A. (2007). Multiculturalism and Extremism: International Law Perspectives. In J. Rehman & S. Breau (Eds.), Religion, Human Rights and International Law (pp. 441-464). Brill Nijhoff. https://doi.org/10.1163/ej.9789004158269.i-576.90